deschooling.classroom(o^o)

Icon

collective self-education in the arts and culture…

BLOG REZIME radne diskusije STANJE STVARI NA NEZAVISNIM SCENAMA

Drugog dana Regionalnog susreta aktera  nezavisne scene vreme od 13 do 15 časova, try
bilo je rezrervisano za predstavljanje završnih radova radnih grupa, emergency
okupljenih tokom prve i druge projektne godine.

Grupa Termini predstavila je dva rada: „Antižargon- izdanje u nastajanju“ kroz instalaciju Otvorena štamparija i DVD izdanje „Video pojmovnik umetnosti i teorije XX veka“ čiji je autor Miško Šuvaković.

Otvorena štamparija  „instalirana“ je u jednom od uglova Kulturnog centra Magacin, a činili su je štampač, kompjuter, perforatori, klupko konca, klupko kanapa kao i polica na kojoj su bili poređani tekstovi iz publikacije, odštampani na raznobojnom papiru. Svi učesnici susreta, pozvani su da odaberu tekstove, rasporede ih, uvežu i ukoriče po svojoj želji.

Više o samim tekstovima, kao i o procesu uređivanja, štampanja i koričenja publikacije po do it yourself principu, govorili su članovi i članice grupe Termini: Bojan Đorđev i Elena Veljanovska.

Ostali članovi grupe, demonstrirali su koričenje i uvezivanje. Bojan Đorđev je posebnu pažnju skrenuo na dizajn ovog izdanja i na to da je dizajn Antižargon publikacije bio polazna tačka za dizajn knjige „Priručnik Raškolovanog znanja“.

Oko police sa tekstovima stvorila se gužva, a dizajnerka Katarina Popović, Ljiljana Tasić, Anđela Ćirović i Milena Bogavac, pomagali su svim zainteresovanim da slože svoje primerke sa tekstovima, nastalim kroz proces kolektivnog pisanja, koji je bio ključan za samoobrazovni rad grupe Termini.  Bojan Đorđev je takođe pozvao okupljene da za izdanje Antižargon doniraju svoje autorske tekstove, a da sve tekstove koje žele da pročitaju ili odštampaju mogu pronaći na web-sajtu ove grupe.

Pored kolektivnog pisanja, grupa Termini se tokom svog rada bavila i gledanjem emisije „Video pojmovnik umetnosti i teorije XX veka“ koju je za televiziju Art snimio profesor Miško Šuvaković. Epizode ove emisije bile su povod za grupne diskusije, pa su članovi grupe Termini, nakon završetka svog zvaničnog rada u projektu, odlučili da nastave rad na izdavanju ove emisije, koju smatraju relevantnim učilom za sve one koji istražuju kulturu.

Članovi i članice grupe uspeli su da dobiju finansijsku podršku Ministarstva kulture, uz čiju pomoć su emisiju izdali na tri DVD-ja. Više o ovom projektu govorila je Anđela Ćirović, a Katarina Popović i Bojan Đorđev dodali su da je emisija nekada bila vlasništvo televizije Art, ali je sada „narodna“. Đorđev je obećao da će sve epizode uskoro biti dostupne i online.

Radna grupa Kulturne politike nezavisnih scena predstavila je svoj rad „Mapa termina“. U ime ove grupe, govorile su Marijana Cvetković i Biljana Dimitrova, objasnivši da je mapa nastala tokom njihovog rada sa grupom Re-haluciniranje konteksta iz Pariza.

Tokom zajedničkog rada sa koleginicama iz Francuske, članice grupe Kulturne politike nezavisnih scena, otkrile su njihova grupa i grupa iz Pariza, koriste istu terminologiju, i ako termini koji u njoj postoje, u ova dva konteksta, ne označavaju iste pojmove. Kao primer navele su pojam „nezavisna scena“  koji u kontekstu Francuske znači nešto sasvim drugačije, nego u kontekstu bivše Jugoslavije. U Francuskoj, alternativna umetnička scena je institucionalizovana, pa je ova razlika bila samo jedna u nizu onih koje su otkrile i pokušale da artikulišu kroz svoj samoobrazovni rad.

Cvetković i Dimitrova detaljno su pričale o procesu rada njihove grupe, ambicijama koje su na početku imale, ali i onom delu planova koje su tokom prethodne godine uspele da ostvare. Mapa termina u velikom formatu, bila je izložena na jednom od zidova Magacina, a svi okupljeni mogli su da pokupe i svoje primerke, odštampane u manjem formatu.

U ime grupe „Umetnost i/kao politika“ govorio je Marko Đorđević koji je na samom početku svog izlaganja kazao kako učesnici regionalnog susreta, nisu mogli da ne zapaze rad njihove grupe, jer je bio vrlo uočljiv, izložen na žutom panou , sa printovima velikog formata.

Njihov rad „Ceo svet je ready- made. Sva politika je artificijelna“ zapravo je kolaž, sačinjen od različitih tekstualnih i likovnih materijala, koje su tokom samoobrazovnog procesa izučavali, prikupljali, čitali i o njima diskutovali. Ovaj specifičan kolaž objasnili su podnaslovom  „Notes, thoughts, clips and tips“ a objavljen je u poslenjem broju časopisa Teorija koja Hoda, posvećenom političnosti performansa. Govorivši o kolektivnom, samoobrazovnom procesu njihove grupe, Đorđević je specijalni akcenat stavio na činjenicu da članovi i članice Umetnosti i/kao politike, imaju formalno obrazovanje iz različitih oblasti, od istorije umetnosti, do teatra i književnosti, što je imalo uticaj na dinamiku rada njihove grupe.

Poslednji rad predstavljen u ovom segmetnu susreta bio je „Deschooling video classroom“, video instalacija koju su članovi Raškolovanog znanja, zajedno sa ko-autorkom projekta Martom Popivodom, realizovali tokom 22. Oktobarskog salona.

Marta Popivoda je prisutnima objasnila da je Teorija koja Hoda pozvana da na Oktobarskom salonu postavi rad koji bi na kritički način reflektovao ovu izložbu. Njena ideja bila je da snime intervjue sa učesnicima Oktobarskog salona, ali i sa akterima nezavisne kulturno-umetničke scene Srbije, i da ih na ovoj izložbi predstave kao video instalaciju. U radu na projektu „Deschooling video classroom“  učestvovali su svi zainteresovani učesnici i učesnice u Raškolovanom znanju, bez obzira na to kojoj samoobrazovnoj grupi pripadaju. Marta Popivoda je iznela detalje o ovom radu i pobrojala imena svih saradnika i saradnica. Okupljene je zatim pozvala da joj se pridruže u sali posetiocima Magacina poznatoj kao Ilegalni bioskop. U Ilegalnom bioskopu, upriličena je projekcija intervjua sa Rosom Barbom, koji je deo Raškolovane video učionice.

Svi završni radovi prikazani ovom prilikom, mogu se pronaći i online, na ovom blogu kao i na sajtovima radnih grupa.

Drugog dana Regionalnog susreta aktera  nezavisne scene vreme od 13 do 15 časova, illness
bilo je rezrervisano za predstavljanje završnih radova radnih grupa, sick okupljenih tokom prve i druge projektne godine.

Grupa Termini predstavila je dva rada: „Antižargon- izdanje u nastajanju“ kroz instalaciju Otvorena štamparija i DVD izdanje „Video pojmovnik umetnosti i teorije XX veka“ čiji je autor Miško Šuvaković.

Otvorena štamparija  „instalirana“ je u jednom od uglova Kulturnog centra Magacin, price
a činili su je štampač, kompjuter, perforatori, klupko konca, klupko kanapa kao i polica na kojoj su bili poređani tekstovi iz publikacije, odštampani na raznobojnom papiru. Svi učesnici susreta, pozvani su da odaberu tekstove, rasporede ih, uvežu i ukoriče po svojoj želji.

Više o samim tekstovima, kao i o procesu uređivanja, štampanja i koričenja publikacije po do it yourself principu, govorili su članovi i članice grupe Termini: Bojan Đorđev i Elena Veljanovska.

Ostali članovi grupe, demonstrirali su koričenje i uvezivanje. Bojan Đorđev je posebnu pažnju skrenuo na dizajn ovog izdanja i na to da je dizajn Antižargon publikacije bio polazna tačka za dizajn knjige „Priručnik Raškolovanog znanja“.

Oko police sa tekstovima stvorila se gužva, a dizajnerka Katarina Popović, Ljiljana Tasić, Anđela Ćirović i Milena Bogavac, pomagali su svim zainteresovanim da slože svoje primerke sa tekstovima, nastalim kroz proces kolektivnog pisanja, koji je bio ključan za samoobrazovni rad grupe Termini.  Bojan Đorđev je takođe pozvao okupljene da za izdanje Antižargon doniraju svoje autorske tekstove, a da sve tekstove koje žele da pročitaju ili odštampaju mogu pronaći na web-sajtu ove grupe.

Pored kolektivnog pisanja, grupa Termini se tokom svog rada bavila i gledanjem emisije „Video pojmovnik umetnosti i teorije XX veka“ koju je za televiziju Art snimio profesor Miško Šuvaković. Epizode ove emisije bile su povod za grupne diskusije, pa su članovi grupe Termini, nakon završetka svog zvaničnog rada u projektu, odlučili da nastave rad na izdavanju ove emisije, koju smatraju relevantnim učilom za sve one koji istražuju kulturu.

Članovi i članice grupe uspeli su da dobiju finansijsku podršku Ministarstva kulture, uz čiju pomoć su emisiju izdali na tri DVD-ja. Više o ovom projektu govorila je Anđela Ćirović, a Katarina Popović i Bojan Đorđev dodali su da je emisija nekada bila vlasništvo televizije Art, ali je sada „narodna“. Đorđev je obećao da će sve epizode uskoro biti dostupne i online.

Radna grupa Kulturne politike nezavisnih scena predstavila je svoj rad „Mapa termina“. U ime ove grupe, govorile su Marijana Cvetković i Biljana Dimitrova, objasnivši da je mapa nastala tokom njihovog rada sa grupom Re-haluciniranje konteksta iz Pariza.

Tokom zajedničkog rada sa koleginicama iz Francuske, članice grupe Kulturne politike nezavisnih scena, otkrile su njihova grupa i grupa iz Pariza, koriste istu terminologiju, i ako termini koji u njoj postoje, u ova dva konteksta, ne označavaju iste pojmove. Kao primer navele su pojam „nezavisna scena“  koji u kontekstu Francuske znači nešto sasvim drugačije, nego u kontekstu bivše Jugoslavije. U Francuskoj, alternativna umetnička scena je institucionalizovana, pa je ova razlika bila samo jedna u nizu onih koje su otkrile i pokušale da artikulišu kroz svoj samoobrazovni rad.

Cvetković i Dimitrova detaljno su pričale o procesu rada njihove grupe, ambicijama koje su na početku imale, ali i onom delu planova koje su tokom prethodne godine uspele da ostvare. Mapa termina u velikom formatu, bila je izložena na jednom od zidova Magacina, a svi okupljeni mogli su da pokupe i svoje primerke, odštampane u manjem formatu.

U ime grupe „Umetnost i/kao politika“ govorio je Marko Đorđević koji je na samom početku svog izlaganja kazao kako učesnici regionalnog susreta, nisu mogli da ne zapaze rad njihove grupe, jer je bio vrlo uočljiv, izložen na žutom panou , sa printovima velikog formata.

Njihov rad „Ceo svet je ready- made. Sva politika je artificijelna“ zapravo je kolaž, sačinjen od različitih tekstualnih i likovnih materijala, koje su tokom samoobrazovnog procesa izučavali, prikupljali, čitali i o njima diskutovali. Ovaj specifičan kolaž objasnili su podnaslovom  „Notes, thoughts, clips and tips“ a objavljen je u poslenjem broju časopisa Teorija koja Hoda, posvećenom političnosti performansa. Govorivši o kolektivnom, samoobrazovnom procesu njihove grupe, Đorđević je specijalni akcenat stavio na činjenicu da članovi i članice Umetnosti i/kao politike, imaju formalno obrazovanje iz različitih oblasti, od istorije umetnosti, do teatra i književnosti, što je imalo uticaj na dinamiku rada njihove grupe.

Poslednji rad predstavljen u ovom segmetnu susreta bio je „Deschooling video classroom“, video instalacija koju su članovi Raškolovanog znanja, zajedno sa ko-autorkom projekta Martom Popivodom, realizovali tokom 22. Oktobarskog salona.

Marta Popivoda je prisutnima objasnila da je Teorija koja Hoda pozvana da na Oktobarskom salonu postavi rad koji bi na kritički način reflektovao ovu izložbu. Njena ideja bila je da snime intervjue sa učesnicima Oktobarskog salona, ali i sa akterima nezavisne kulturno-umetničke scene Srbije, i da ih na ovoj izložbi predstave kao video instalaciju. U radu na projektu „Deschooling video classroom“  učestvovali su svi zainteresovani učesnici i učesnice u Raškolovanom znanju, bez obzira na to kojoj samoobrazovnoj grupi pripadaju. Marta Popivoda je iznela detalje o ovom radu i pobrojala imena svih saradnika i saradnica. Okupljene je zatim pozvala da joj se pridruže u sali posetiocima Magacina poznatoj kao Ilegalni bioskop. U Ilegalnom bioskopu, upriličena je projekcija intervjua sa Rosom Barbom, koji je deo Raškolovane video učionice.

Svi završni radovi prikazani ovom prilikom, mogu se pronaći i online, na ovom blogu kao i na sajtovima radnih grupa.

The second day of the regional meeting of the independent scene’s participants, help
in the period between 1pm-3pm, case
was dedicated to presentations of the final works of the working groups that functioned during the first two years of the project.

Terms group presented two works: “Ant-jargon – An Emerging Edition”, approved
through “Open Pressroom” installation, and a DVD edition “Video Glossary of the XX c. Art and Theory”, made by Miško Šuvaković.

Open Pressroom, set up in a corner of Cultural Centre “Magacin”, consisted of a printer, a computer, perforators, a ball of thread, a ball of twine, and a shelf with texts from the publication, printed on coloured paper. All the participants were invited to make a selection of texts, rearrange, stitch and bind them according to their preferences.

The texts and the process of editing, printing and binding were more thoroughly presented by the members of the Terms group: Bojan Đorđev and Elena Veljanovska

The other group members demonstrated the stitching and binding. Bojan Đorđev made sure to draw everyone’s attention to the design of this edition, and to the fact that the design of “Anti-jargon” was the starting point for the design of “Deschooling Classroom Toolbook”.

The shelf was soon surrounded by people, and the designer Katarina Popović, Ljiljana Tasić, Anđela Ćirović, and Milena Bogavac, helped everyone interested in making a bind of texts made through a collective writing process , which was the key part of the self-educational process of the Terms group. Bojan Đorđev also invited the audience to donate their own texts to the Anti-jargon edition, reminding them that all the texts they would like to read or print can be found at the group’s website.

Another activity the group undertook in the course of its work was watching “Video Glossary of the XX c. Art and Theory”, made for Art TV by professor Miško Šuvakovic. The episodes were taken as starting points for group discussions, so the Terms group members, having finished the official project work, decided to continue broadcasting the programme, which they think is a relevant study material for everyone involved in cultural research.

The group members have managed to obtain funding from the Ministry of Culture and thus publish the programme on three DVDs.  Anđela Ćirović spoke more about the project, while Katarina Popović and Bojan Đorđev explained that the programme, which used to belong to Art TV, now belongs to the people. Đorđev promised to make all the episodes available online shortly.

The working group The Cultural Policies of Independent Scenes presented its work “Terminology Map”. Marijana Cvetković and Biljana Dimitrova spoke in front of the group, explaining that the map was created during their cooperation with Re-hallucinating context from Paris.

In the course of their cooperation, the members of The Cultural Policies of Independent Scenes” group members discovered that their group and the group from Paris use the same terminology although the terms, in the two contexts, represent different notions. As an illustration, they explained that the term “independent scene” means something completely different in France from what it represents in the x-Yugoslav context. In France, alternative artistic scene is institutionalised, which made this just one of many differences they have discovered and tried to articulate during their process of self-education.

Cvetković and Dimitrova explained the group’s working process in great details. They talked about their initial ambitions, but also about the part of the plans they managed to see through during last year. A large format of Terminology Map was displayed on one of the “Magacin’s” walls, while everyone interested in having a copy could buy it in a small format which was being sold on the premises.

Marko Đorđević was speaking on behalf of the group “Art and/as politics”. Their work “All the World Is Readymade”. All the Politics is Artificial” is, actually, a collage made from various texts and painted materials, which they have explored, collected, read and discussed during their working process. The unique collage was additionally explained by the subtitle “Notes, Thoughts, Clips, and Tips”, published in the latest issue of the TkH journal, and dedicated to the political aspects of performance. Talking about the group’s collective, self-educational process, ĐorĐevic particularly emphasized the fact that the members of Art and/as Politics are of different formal education, in art history, in theatre, in literature, which had a considerable effect on the group’s working dynamics.

The last work presented in this segment of the regional meeting was “Deschooling Video Classroom”, a video installation realised by the Deschooling Classroom members and Marta Popivoda as the project co-author, within the 22nd Belgrade October Salon.

Marta Popivoda explained that Walking Theory was invited to exhibit a work which would represent a critical view of the exhibition. Her idea was to conduct a series of interviews with the participants at October Salon, but also with the participants of independent scene in Serbia, and to present them at the exhibition in the form of an installation. The project “Deschooling Video Classroom” was open for all the interested participants of Deschooling Classroom, regardless of their working group. Marta Popivoda gave the details about the work and named all the collaborators. After that, she invited everyone to join her in, what is known as Illegal Cinema, where the interview with Rosa Barba, a part of DeschOoling Video Classroom, was screened.

All the presented final works can be found online on this blog, as well as on the working groups’ websites.

Drugog dana Regionalnog susreta aktera  nezavisne scene vreme od 13 do 15 časova, clinic
bilo je rezrervisano za predstavljanje završnih radova radnih grupa, help okupljenih tokom prve i druge projektne godine.

Grupa Termini predstavila je dva rada: „Antižargon- izdanje u nastajanju“ kroz instalaciju Otvorena štamparija i DVD izdanje „Video pojmovnik umetnosti i teorije XX veka“ čiji je autor Miško Šuvaković.

Otvorena štamparija  „instalirana“ je u jednom od uglova Kulturnog centra Magacin, a činili su je štampač, kompjuter, perforatori, klupko konca, klupko kanapa kao i polica na kojoj su bili poređani tekstovi iz publikacije, odštampani na raznobojnom papiru. Svi učesnici susreta, pozvani su da odaberu tekstove, rasporede ih, uvežu i ukoriče po svojoj želji.

Više o samim tekstovima, kao i o procesu uređivanja, štampanja i koričenja publikacije po do it yourself principu, govorili su članovi i članice grupe Termini: Bojan Đorđev i Elena Veljanovska.

Ostali članovi grupe, demonstrirali su koričenje i uvezivanje. Bojan Đorđev je posebnu pažnju skrenuo na dizajn ovog izdanja i na to da je dizajn Antižargon publikacije bio polazna tačka za dizajn knjige „Priručnik Raškolovanog znanja“.

Oko police sa tekstovima stvorila se gužva, a dizajnerka Katarina Popović, Ljiljana Tasić, Anđela Ćirović i Milena Bogavac, pomagali su svim zainteresovanim da slože svoje primerke sa tekstovima, nastalim kroz proces kolektivnog pisanja, koji je bio ključan za samoobrazovni rad grupe Termini.  Bojan Đorđev je takođe pozvao okupljene da za izdanje Antižargon doniraju svoje autorske tekstove, a da sve tekstove koje žele da pročitaju ili odštampaju mogu pronaći na web-sajtu ove grupe.

Pored kolektivnog pisanja, grupa Termini se tokom svog rada bavila i gledanjem emisije „Video pojmovnik umetnosti i teorije XX veka“ koju je za televiziju Art snimio profesor Miško Šuvaković. Epizode ove emisije bile su povod za grupne diskusije, pa su članovi grupe Termini, nakon završetka svog zvaničnog rada u projektu, odlučili da nastave rad na izdavanju ove emisije, koju smatraju relevantnim učilom za sve one koji istražuju kulturu.

Članovi i članice grupe uspeli su da dobiju finansijsku podršku Ministarstva kulture, uz čiju pomoć su emisiju izdali na tri DVD-ja. Više o ovom projektu govorila je Anđela Ćirović, a Katarina Popović i Bojan Đorđev dodali su da je emisija nekada bila vlasništvo televizije Art, ali je sada „narodna“. Đorđev je obećao da će sve epizode uskoro biti dostupne i online.

Radna grupa Kulturne politike nezavisnih scena predstavila je svoj rad „Mapa termina“. U ime ove grupe, govorile su Marijana Cvetković i Biljana Dimitrova, objasnivši da je mapa nastala tokom njihovog rada sa grupom Re-haluciniranje konteksta iz Pariza.

Tokom zajedničkog rada sa koleginicama iz Francuske, članice grupe Kulturne politike nezavisnih scena, otkrile su njihova grupa i grupa iz Pariza, koriste istu terminologiju, i ako termini koji u njoj postoje, u ova dva konteksta, ne označavaju iste pojmove. Kao primer navele su pojam „nezavisna scena“  koji u kontekstu Francuske znači nešto sasvim drugačije, nego u kontekstu bivše Jugoslavije. U Francuskoj, alternativna umetnička scena je institucionalizovana, pa je ova razlika bila samo jedna u nizu onih koje su otkrile i pokušale da artikulišu kroz svoj samoobrazovni rad.

Cvetković i Dimitrova detaljno su pričale o procesu rada njihove grupe, ambicijama koje su na početku imale, ali i onom delu planova koje su tokom prethodne godine uspele da ostvare. Mapa termina u velikom formatu, bila je izložena na jednom od zidova Magacina, a svi okupljeni mogli su da pokupe i svoje primerke, odštampane u manjem formatu.

U ime grupe „Umetnost i/kao politika“ govorio je Marko Đorđević koji je na samom početku svog izlaganja kazao kako učesnici regionalnog susreta, nisu mogli da ne zapaze rad njihove grupe, jer je bio vrlo uočljiv, izložen na žutom panou , sa printovima velikog formata.

Njihov rad „Ceo svet je ready- made. Sva politika je artificijelna“ zapravo je kolaž, sačinjen od različitih tekstualnih i likovnih materijala, koje su tokom samoobrazovnog procesa izučavali, prikupljali, čitali i o njima diskutovali. Ovaj specifičan kolaž objasnili su podnaslovom  „Notes, thoughts, clips and tips“ a objavljen je u poslenjem broju časopisa Teorija koja Hoda, posvećenom političnosti performansa. Govorivši o kolektivnom, samoobrazovnom procesu njihove grupe, Đorđević je specijalni akcenat stavio na činjenicu da članovi i članice Umetnosti i/kao politike, imaju formalno obrazovanje iz različitih oblasti, od istorije umetnosti, do teatra i književnosti, što je imalo uticaj na dinamiku rada njihove grupe.

Poslednji rad predstavljen u ovom segmetnu susreta bio je „Deschooling video classroom“, video instalacija koju su članovi Raškolovanog znanja, zajedno sa ko-autorkom projekta Martom Popivodom, realizovali tokom 22. Oktobarskog salona.

Marta Popivoda je prisutnima objasnila da je Teorija koja Hoda pozvana da na Oktobarskom salonu postavi rad koji bi na kritički način reflektovao ovu izložbu. Njena ideja bila je da snime intervjue sa učesnicima Oktobarskog salona, ali i sa akterima nezavisne kulturno-umetničke scene Srbije, i da ih na ovoj izložbi predstave kao video instalaciju. U radu na projektu „Deschooling video classroom“  učestvovali su svi zainteresovani učesnici i učesnice u Raškolovanom znanju, bez obzira na to kojoj samoobrazovnoj grupi pripadaju. Marta Popivoda je iznela detalje o ovom radu i pobrojala imena svih saradnika i saradnica. Okupljene je zatim pozvala da joj se pridruže u sali posetiocima Magacina poznatoj kao Ilegalni bioskop. U Ilegalnom bioskopu, upriličena je projekcija intervjua sa Rosom Barbom, koji je deo Raškolovane video učionice.

Svi završni radovi prikazani ovom prilikom, mogu se pronaći i online, na ovom blogu kao i na sajtovima radnih grupa.

Drugog dana Regionalnog susreta aktera  nezavisne scene vreme od 13 do 15 časova, this
bilo je rezrervisano za predstavljanje završnih radova radnih grupa, okupljenih tokom prve i druge projektne godine.

Grupa Termini predstavila je dva rada: „Antižargon- izdanje u nastajanju“ kroz instalaciju Otvorena štamparija i DVD izdanje „Video pojmovnik umetnosti i teorije XX veka“ čiji je autor Miško Šuvaković.

Otvorena štamparija  „instalirana“ je u jednom od uglova Kulturnog centra Magacin, a činili su je štampač, kompjuter, perforatori, klupko konca, klupko kanapa kao i polica na kojoj su bili poređani tekstovi iz publikacije, odštampani na raznobojnom papiru. Svi učesnici susreta, pozvani su da odaberu tekstove, rasporede ih, uvežu i ukoriče po svojoj želji.

Više o samim tekstovima, kao i o procesu uređivanja, štampanja i koričenja publikacije po do it yourself principu, govorili su članovi i članice grupe Termini: Bojan Đorđev i Elena Veljanovska.

Ostali članovi grupe, demonstrirali su koričenje i uvezivanje. Bojan Đorđev je posebnu pažnju skrenuo na dizajn ovog izdanja i na to da je dizajn Antižargon publikacije bio polazna tačka za dizajn knjige „Priručnik Raškolovanog znanja“.

Oko police sa tekstovima stvorila se gužva, a dizajnerka Katarina Popović, Ljiljana Tasić, Anđela Ćirović i Milena Bogavac, pomagali su svim zainteresovanim da slože svoje primerke sa tekstovima, nastalim kroz proces kolektivnog pisanja, koji je bio ključan za samoobrazovni rad grupe Termini.  Bojan Đorđev je takođe pozvao okupljene da za izdanje Antižargon doniraju svoje autorske tekstove, a da sve tekstove koje žele da pročitaju ili odštampaju mogu pronaći na web-sajtu ove grupe.

Pored kolektivnog pisanja, grupa Termini se tokom svog rada bavila i gledanjem emisije „Video pojmovnik umetnosti i teorije XX veka“ koju je za televiziju Art snimio profesor Miško Šuvaković. Epizode ove emisije bile su povod za grupne diskusije, pa su članovi grupe Termini, nakon završetka svog zvaničnog rada u projektu, odlučili da nastave rad na izdavanju ove emisije, koju smatraju relevantnim učilom za sve one koji istražuju kulturu.

Članovi i članice grupe uspeli su da dobiju finansijsku podršku Ministarstva kulture, uz čiju pomoć su emisiju izdali na tri DVD-ja. Više o ovom projektu govorila je Anđela Ćirović, a Katarina Popović i Bojan Đorđev dodali su da je emisija nekada bila vlasništvo televizije Art, ali je sada „narodna“. Đorđev je obećao da će sve epizode uskoro biti dostupne i online.

Radna grupa Kulturne politike nezavisnih scena predstavila je svoj rad „Mapa termina“. U ime ove grupe, govorile su Marijana Cvetković i Biljana Dimitrova, objasnivši da je mapa nastala tokom njihovog rada sa grupom Re-haluciniranje konteksta iz Pariza.

Tokom zajedničkog rada sa koleginicama iz Francuske, članice grupe Kulturne politike nezavisnih scena, otkrile su njihova grupa i grupa iz Pariza, koriste istu terminologiju, i ako termini koji u njoj postoje, u ova dva konteksta, ne označavaju iste pojmove. Kao primer navele su pojam „nezavisna scena“  koji u kontekstu Francuske znači nešto sasvim drugačije, nego u kontekstu bivše Jugoslavije. U Francuskoj, alternativna umetnička scena je institucionalizovana, pa je ova razlika bila samo jedna u nizu onih koje su otkrile i pokušale da artikulišu kroz svoj samoobrazovni rad.

Cvetković i Dimitrova detaljno su pričale o procesu rada njihove grupe, ambicijama koje su na početku imale, ali i onom delu planova koje su tokom prethodne godine uspele da ostvare. Mapa termina u velikom formatu, bila je izložena na jednom od zidova Magacina, a svi okupljeni mogli su da pokupe i svoje primerke, odštampane u manjem formatu.

U ime grupe „Umetnost i/kao politika“ govorio je Marko Đorđević koji je na samom početku svog izlaganja kazao kako učesnici regionalnog susreta, nisu mogli da ne zapaze rad njihove grupe, jer je bio vrlo uočljiv, izložen na žutom panou , sa printovima velikog formata.

Njihov rad „Ceo svet je ready- made. Sva politika je artificijelna“ zapravo je kolaž, sačinjen od različitih tekstualnih i likovnih materijala, koje su tokom samoobrazovnog procesa izučavali, prikupljali, čitali i o njima diskutovali. Ovaj specifičan kolaž objasnili su podnaslovom  „Notes, thoughts, clips and tips“ a objavljen je u poslenjem broju časopisa Teorija koja Hoda, posvećenom političnosti performansa. Govorivši o kolektivnom, samoobrazovnom procesu njihove grupe, Đorđević je specijalni akcenat stavio na činjenicu da članovi i članice Umetnosti i/kao politike, imaju formalno obrazovanje iz različitih oblasti, od istorije umetnosti, do teatra i književnosti, što je imalo uticaj na dinamiku rada njihove grupe.

Poslednji rad predstavljen u ovom segmetnu susreta bio je „Deschooling video classroom“, video instalacija koju su članovi Raškolovanog znanja, zajedno sa ko-autorkom projekta Martom Popivodom, realizovali tokom 22. Oktobarskog salona.

Marta Popivoda je prisutnima objasnila da je Teorija koja Hoda pozvana da na Oktobarskom salonu postavi rad koji bi na kritički način reflektovao ovu izložbu. Njena ideja bila je da snime intervjue sa učesnicima Oktobarskog salona, ali i sa akterima nezavisne kulturno-umetničke scene Srbije, i da ih na ovoj izložbi predstave kao video instalaciju. U radu na projektu „Deschooling video classroom“  učestvovali su svi zainteresovani učesnici i učesnice u Raškolovanom znanju, bez obzira na to kojoj samoobrazovnoj grupi pripadaju. Marta Popivoda je iznela detalje o ovom radu i pobrojala imena svih saradnika i saradnica. Okupljene je zatim pozvala da joj se pridruže u sali posetiocima Magacina poznatoj kao Ilegalni bioskop. U Ilegalnom bioskopu, upriličena je projekcija intervjua sa Rosom Barbom, koji je deo Raškolovane video učionice.

Svi završni radovi prikazani ovom prilikom, mogu se pronaći i online, na ovom blogu kao i na sajtovima radnih grupa.

Poslednja diskusija uokviru Regionalnog susreta aktera nezavisnih kulturno-umetničkih scena, drug
nazvana je Update sastanak ili Stanje stvari na nezavisnim scenama. Diskusiju su zajednički moderirale autorke projekta Raškolovano znanje (Iskra Gešoska, Ana Vujanović, Marta Popivoda) a za reč se javila većina učesnika/ca  u Susretu. Tokom uvodnog izlaganja Vujanović i Gešoska objasnile su da je ova diskusija radna i kako služi tome da se svi prisutni informišu o radu svojih kolega i koleginica, posebno onih o čijim scenama i kontekstima iz kojih dolaze, nije bilo reči na prethodnim, zvaničnim debatama.

Za reč su se javile Amila Puzić i Anja Bogojević , koje su prisutne u nekoliko rečenica obavestile o stanju na nezavisnim kulturno-umetničkim scenama u Bosni i Hercegovini. Anja Bogojević govorila je o organizaciji Abart, koja radi u okviru Kulturnog centra Abrašević, u Mostaru. Napomenula je kako ovaj kulturni centar predstavlja jedinstvenu organizaciju u BIH jer ne poseduje hijerarhiju. „On se sastoji od nekoliko različitih organizacija, koje deluju unutar Abraševića, kao unutar krovne organizacije. To je jedini prostor u Mostaru, koji pripada NVO sektoru odnosno nezavisnim inicijativama. Nehijerarhijski način na koji je vođen, iz našeg iskustva, čini ovaj prostor heterotopijskim. Heterotopijsko, po Fukou, podrazumeva međusituaciju, prostor koji nije ni ovde ni tamo. U kontekstu Mostara to je značajno, jer je Mostar još uvek podeljen grad.  Abrašević se ipak nalazi u oba dela grada i u njega dolaze ljudi svih nacionalnosti. To što mi tamo radimo, pokušaj je da se uvede jedan potpuno novi diskurs.  On podrazumeva priču o umjetnosti i strategijama djelovanja buntom u javnom prostoru. Dosta sarađujemo sa kolegama iz Hrvatske i pokušavamo raspraviti šta su strategije umjetnosti u javnom prostoru, na osnovu regionalnih iskustava.“ … Na kraju svog izlaganja dodala je da se u kontekstu BIH teško može govoriti o nezavisnoj sceni. „Kada pričate o stvaranju svoje scene, u Beogradu pominjete devedesete, a devedesetih je u Bosni bila potpuno drugačija situacija. Čak i sedamdesetih, ovdje su postojali umjetnici koji su se okupljali u SKC-u i zatim odlazili iz njega. U Sarajevu, tog vremena, mladi umjetnici su se još uvek borili da u instituciju uđu.“  … Polazeći od tih činjenica, dodala je da Abart svoje projekte radi na mikro planu, i da im je važno uključivanje studenata sa Akademija i  lokalne zajednice. Kao osnovni cilj svog rada definisala je pokušaj za ispisivanje alternativne istorije tog grada. „Kad kažem altrenativne“, rekla je, „Mislim na istoriju koja nije etno-nacionalna.“

Njena koleginica, Amila Puzić izlaganje je počela od situacije sa institucijama kulture u Sarajevu. Navela je da ih ima sedam, a da je od tih sedam čak šest institucija ove godine „stavilo ključ u bravu, jer nemaju primarne uvjete da pokazuju svoj rad“.  U takvim okolnostima, primetila je da aktivizam i nezavisna scena mogu da preuzmu sve, ali je izrazila svojb strah od toga da bi takva vrsta preuzimanja bila tehničke prirode. „Lako bismo okupirali te institucije. Uletimo tamo i budemo tamo, ali bez neke nadogradnje i bez jasnog znanja o tome kakvu poziciju mi treba da zauzmemo, sam čin okupiranja nema mnogo smisla.  Naša pozicija je specifična jer državne institucije, koje bi trebalo da budu paradigma protiv koje se nezavisna scena bori, nemaju između sebe ni minimum solidarnosti.“

Anja i Amila su zajednički skrenule pažnju i na estetske kriterijume koje prepoznaju u dominantnom kulturnom modelu BIH i izrazile svoje neslaganje sa umetnicima koji još uvek zauzimaju poziciju žrtve. „Već godinama, na snazi je autoviktimizacija i najčešće teme svake umjetnosti su trauma i žrtva. Mi ne želimo da budemo profesionalne narikače! Takođe, ne bismo ni da se bavimo nasilnim pomirenjem. Mostar je podjeljen grad, ali mi polazimo od činjenice da je svaki grad podjeljen na svoj način. Mi se, pod tim uslovima, bavimo umjetnošću i trudimo se da iz tog iskustva podjeljenosti učimo.“

Reč su potom uzeli Dren Berishaj i Tanita Zhubi, iz organizacije Stacion, Priština. Svoje izlaganje Dren Berishaj počeo je ni malo optimističkom konstatacijom: „There is no scene! We are the only organization which deals with politics and arts.“ Objasnio je da se Stacion kao organizacija bavi političnom umetnošću i društveno relevantnim temama, a da je za kosovsko društvo to još uvek pristup koji je u velikoj meri šokantan. Situacija nije mnogo bolja ni u njihovom odnosu s donatorima, jer se smatra da umetnost na Kosovu ne bi trebalo da se bavi politikom, to jest da umetnici nemaju prava da kritikuju društvo. Najavio je da Stacion trenutno radi na izdavanju edicije koju čini sedam knjiga o savremenoj umetnosti, u kojima će promovisati i lokalne autore.

Tanita Zhubi se nadovezala na prepričana iskustva koleginica iz Bosne i Hercegovine, i kazala da je i na Kosovu ratne teme dominiraju kulturnom i umetničkom produkcijom. Kroz taj proces, umetnici se bave reviktimizacijom ali, naglasila je: „In Stacion, we are doing somethnig else.“ Dren Berishaj je tvrdnju Tanite Zubai pojasnio, kazavši da je umetnost na Kosovu determinisana nacionalizmom, ali i provincijalnim duhom. Duhovito je primetio kako je predstava koja se najčešće igra na repertoaru njihovog Narodnog pozorišta – komemoracija za junake iz OVK, jer je ovaj vid događaja mnogo zastupljeniji od bilo koje umetničke produkcije ili pozorišnih komada. Naglasio je da im je u takvom prostoru veoma teško da održe duh slobodnog prostora i slobode umetnosti.

Naveo je kako je njihova organizacija u oktobru, prošle godine inicirala okupljanje nazavisne scene, koje su zamislili kao početak lobiranja za zajedničke interese. Ipak, dodao je da je taj proces veoma spor i da se još uvek dogovaraju oko moguće platforme koja bi bila prihvatljiva za sve aktere i organizacije koje se prepoznaju kao nezavisne. Kao generalni problem, naveo je činjenicu da ove organizacije nisu dovoljno vidljive, a primer kojim je objasnio svoju tezu bila je pres konferencija koju je njihova organizacija upriličila kako bi najavila svoje godišnje aktivnosti, a na kojoj se nije pojavio ni jedan novinar.

Situaciju na novosadskoj sceni, pokušala je da rezimira Gordana Nikolić iz Centra za nove medije Napon. Na samom početku rekla je kako se njena pozicija može posmatrati kao pozicija „duplog agenta“:  mada je s Krijstijanom Lukićem osnovala Napon, ubrzo se desilo da su se oboje zaposlili u Muzeju savremene umetnosti, pa su se našli u čudnoj i hibridnoj poziciji, zbog koje ih akteri nezavisne scene ponekad i kritikuju. Ipak, navela je da „Psihologija stalne plate u ustanovi na budžetu, nije nešto što ti garantuje sigurnost. I te pozicije su prekarne. Ti kao pojedinac , pokušavaš da realizuješ svoje projekte u uslovima institucije koji su potpuna anarhija. Ništa ti ne ide jer nema sredstava i tako se dešavalo iz godine u godinu. Nismo mogli da izguramo projekte, a svoje lične kredite smo trošili jer smo se povezivali sa ljudima s NGO scene i pokušavali da ih uvučemo u priču, koja nam nikako nije uspevala.  Rad na nezavisnoj sceni, za nas je ostao prilika da realizujemo sve ono što nismo mogli kroz platformu muzeja.“

Govorivši više o nezavisnoj sceni u Novom Sadu, počela je od velikih festivala i „mastodnonta“ kakav je Egzit, zatim o povezanosti ovih institucijama sa vladajućom elitom. Navela je kako je ogroman problem to što se novac iz gradskog budžeta sliva u te kanale pa za kognitivnu i kulturnu produkciju ne ostaje ništa. Da bi ilustrovala svoju tezu, navela je da Novi Sad nema ni jednu gradsku galeriju.

U nastavku izlaganja, govorila je o Društvenom centru, odnosno o velikom broju organizacija, koje su se krajem decembra okupile oko inicijative za skvotiranje prostora kasarne poznate kao Maršalka. Pomoćni objekti kasarne, pretvoreni su u Društveni centar, ali je ovo trajalo samo tokom tri (praznične) nedelje, nakon čega su aktivnisti/kinje, kulturni radnici/ce izbačeni na ulicu.

„Problem sa tom anegdotom bio je to što nismo imali kulturni front, već su tu učestvovale najrazličitije organizacije, od sporta, ekologije, zaštite prava… To je bila pametna ideja, jer je takav front imao potencijal… Ipak, tokom tri nedelje Društvenog centra bilo je dovoljno vremena da svi demonstriraju svoje programe, politike i ideje.  Tada se videlo da  politička teza oko koje je trebalo da se homogenizujemo, nije bila dovoljno jasna.  Ostala je rasuta i nije se pretvorila u jasno artikulisan stejtment.“ … Da bi objasnila šta time misli navela je da se prvog dana po upadanju u kasarnu, preko razglasa čula pesma „Suada“ grupe Plavi orkestar. „Može se tu nastupati sa pozicije kultur-fašizma, ali jasno je da je u pitanju jedna vašarska stvar koja je glatko prošla unutar tog programa. Nije mi jasno“, izjavila je, „Kako neko može da se poistoveti sa takvom muzikom, ako istovremeno sprovodi radikalnu političku agendu koja se tiče demilitarizacije društva.“

U razgovor o novosadskoj nezavisnoj sceni, zatim se uključio i Saša Asentić iz organizacije Per.Art,  koji je izjavio: „Od Suade do roštiljijade, na našoj sceni se od devedesetih godina, ponavljaju iste priče.“

Kao glavni problem Asentić je izdvojio činjenicu da su mnogi akteri nezavisne scene postali prilično korumpirani, pa im je zbog zajedničke prošlosti i svega što jedni o drugima znaju, zapravo veoma teško da se udruže. Dodao je i to da ne želi da bude „novosadska profesionalna narikača“, ali da u kontekstu svega rečenog, želi da kaže da se njegova organizacija, trenutno bavi fenomenom umetnika koji  napuštaju scenu i odlaze. „Ne vraćaju se“, kazao je, „A ne bivaju ni pozvani“.

Najavio je susret aktera koji su otišli iz zemlje,  u organizaciji Per.Art.  To će se odigrati početkom juna, a  naslov ovog događaja je  Odliv scene.

Za to kako organizacija Per.Art ostaje nezIsna na tako struktuiranoj sceni, kazao je da devedesetih godina oni nisu bili organizacija, ali su bili pojedinci u ranim dvadesetim koji su pripadali sceni u formiranju. Kada se povukao Soros bilo im jasno ta neka scena nastavlja putem na kom se svi nadaju da će biti u većoj milosti nove vlasti. „ Nama je bilo jasno da je to jedna problematična stvar“, rekao je i dodao kako su shatili da je njihov cilj da na neki način uđu u institucije. „ Ali ne da se tamo zaposliš, nego da budeš neko ko dolazi spolja,  ali sa institucijama sarađuješ… U per.artu bilo nam je stalo do toga da radimo u ozbiljnijim uslovima i tako smo počeli da sarađujemo Srpskim narodnim pozorištem,  iz hibridne pozicije. Nakon 10 godina saradnje sa SNP-om  i njihovim Forumom za novi ples, uspeli smo da realizujemo mnoge programe. Sada  smo uspeli i da s njima postignemo zvanični dogovor. Potpisali smo ugovor o petogodišnjoj saradnji, kojim sve što već deset godina radimo s njima, postavlja na zvaničniji nivo. Istovremeno, mi smo zadržali svoj status nezavisnog aktera.“

Kao veliki problem izdvojio je to što u Novom Sadu postoji baletska škola sa odsekom za savremeni ples, ali da ona obrazuje nezaposlene ljude, jer sama scena nije sposobna da ih angažuje. Mnogi učesnici diskusije složili su se sa Asetićem i naveli da je takav slučaj i sa mladima koji se obrazuju u drugim kulturnim branšama.

Nakon svega rečenog, Ana Vujanović poželela je da izrazi svoj komentar na to što se tokom ovakvih diskusija često preterano glorifikuju zagrebačka i ljubljanska scena. Navela je da ih veoma poštuje, ali da treba imati u vidu kako beogradski, novosadski ili neki drugi kontekst, nisu na isti način društveno i politički određeni kao Zagreba ili Ljubljana. „Nezavisna scena je margina margine“, kazala je, „Mi smo na margini kulture i umetnosti, koje su već na margini u društvu.“ Primetila je da su Slovenija i Hrvatska mnogo ranije krenule putem neoliberalnog kapitalizma i demokratije, pa se tako i ranije otvorio put za nezavisnu scenu. Kao primer je navela slovenačku plesnu scenu, za koju je bilo presudno to što je jeftina, i ekonomski lako održiva, ali da je važno kako i pored toga nije izgubila svoju važnu, društvenu ulogu.

Vujanović je podsetila na izlaganje Gordane Nikolić koja je govorila o svojoj poziciji „duplog agenta“ na nezavisnoj ili institucionalnoj sceni.  „One se ne mogu izjednačavati. Morali bi da osvestimo šta je društveni ulog rada na nezavisnoj, a šta na institucionalnoj sceni, jer na nivou društvene topologije, mi nemamo ista mesta, funkcije i cilj.“  … Objasnila je kako su beogradska pozorišta ove sezone stavljena „na hladni pogon“ i kolegama opisala da to znači nedostatak sredstava za nove produkcije. Zaključila je da u toj situaciji, pozorišta zaista imaju dobar razlog da se zajednički pobune, jer svi dele isti problem. Istakla je da ni do kakve pobune nije došlo, jer su direktori institucija postavljeni partijskom direktivom. Njihov zadatak nije tu da bi branili interese pozorišta i onih koji u pozorištu rade, već interese partije koja ih je dovela na odlučujuće pozicije. „U tom smislu, rad na nezavisnoj sceni znači da si se sam osnovao. Niko ti neće politički postavlti direktora, koji će ćutati kada se nešto ovakvo desi. Sam braniš svoje interese, to ti daje poziciju nezavisnosti a ona podrazumeva veći potencijal za duštvenu kritiku.“

Nakon kraće rasprave, za reč se javila Biljana Dmitrova (FRIK festival, Skopje). Duhovito je uporedila Update sastanak sa grupnom terapijom. Najavila je da joj se nameće jedna kritika, a odnosi se na to što se malo govori o demitologizaciji nezavisne scene.  „Kultura je produkt podele rada.“, kazala je, „Da li mi kulturu shvatamo kao rad ili kao način života? Šta mi tu tražimo? Institucionalizaciju kulture preko deinstitucionalizacije?  I koja je naša uloga u društvu?“  Ocenila je da nezavisna scena nedovoljno komunicira sa društvom, u širem smislu. Zapitala se da li akteri scene misle o tome kome je ta scena potrebna, ili uobražavaju da su bitni. „ Već tri dana ovde govorimo o svojoj lošoj poziciji i tome kako nam fale uslovi za rad, a svi smo obrazovani, dobro obučeni, nikom nije hladno i niko nije gladan. Dodala je da narod ima mnogo veće probleme, na šta joj je Ana Vujanović prigovorila zbog naivističke i aistorijske ideje naroda.  „I mi smo narod“, bila je njena teza. Kulturne potrebe naroda nisu samo one koje se pokazuju na primitivnim događajima.  U delu rasprave koji je usledio više se puta pominje termin „roštilj“ čije se značenje, među učesnicima diskusije, uspostavilo na nivou metafore za primitivizam i banalizaciju kulture.

U debatu se uključio Dren Berishaj, koga je izlaganje Biljane Dmitrove pokrenulo da se zapita o cilju nezavisne scene. Ukoliko je scena nezavisna, znači da ona ima potencijal da zadire u clashing points neoliberalnog kapitalizma. „Ali,“ primetio je, „Scena se nekad ponaša toliko incestuozno, da postaje elitistička, a to je upravo ideal kapitalizma. Umetnost nije nešto što dolazi sa Marsa. Nije stvar u tome da radimo svoje kul projekte, da zatim zovemo svoje kul prijatelje na kul konferencije, na kojima ćemo jedni drugima reći koliko smo kul.“  … Većina aktera se složila sa njim, a rasprava je dobila drugi tok kada je Marta Popivoda zamolila okupljene da se vratie na opis fragmentacije novosadske scene i osnovne probleme koji su tu nastali.  Baveći se udruživanjem i nemogućnošću udruživanja u odbrani zajedničkih ciljeva,  govorila je o razlici između Druge scene naspram umrežavanja kakvo je ponudio NKSS. Referisala se na jučerašnju o Nezavisnoj kulturnoj sceni Srbije i nezavisnoj sceni, kao takvoj. Istakla je kako je važno da se ova dva pojma ne izjednačavaju.

Marti Popivodi je replicirala Marijana Cvetković (STANICA, Beograd) koja je izrazila svoje čuđenje činjenicom da na ovom susretu ne učestvuje više članova NKSS. Iznela je fakte o tome da je Druga scena inicirana 2005. godine, od strane grupe organizacija koje su rešile da na osnovu sličnih pozicija na tadašnjoj sceni,  pokrenu zajedničke akcije kojim bi se prisustvo i uslovi za rad organizacija popravili. Cilj je bio i da se stupi u kontakt sa donosicima odluka kako bi se rešili osnovni problemi.  „S pokušajem definisanja ideološko pplitičko- umetničko kulturološkog identiteta“, kazala je Cvetković, „ Prvi uslov je bio pregovaranje za prostor. Tako je dobijen Magacin. Ali, sama Druga scena je prošla kroz velika iskušenja i preblem razvoja. Na kraju, jedan od ključnih momenata u njenom razvoju bila inicijativa koja se desila na nivou čitave države. To je bila inicijativa za formiranje NKSS. NKSS je trebalo da bude mreža koja računa na brojnost članica, na pokrivenost čitave zemlje, sa idejom da se kroz brojnost i vidljivost deluje na kulturne politike, na nacionalnom i velikim nivoima. Da se odvoje od javnih prostora, prostori u kojima će organizacije da razvijaju programe i da lakše komunicoiraju sa lokalnim sredinama.“

Marta Popivoda joj je replicirala da je udruživanje na Drugoj sceni bilo taktičke prirode, jer je ono poed kulturnih radnika/ca uključivalo i aktiviste, i kako u Drugoj sceni nisu samo grupe već i pojedinci tj pojedinke.  Napomenula je da je NKSS inicijativa nastala strateški, a Druga scena po principu ličnog udruživanja.

Marijana Cvetković je u svom daljem izlaganju precizirala kako su članovi Druge scene imali potrebu da se repozicioniraju i da ponovo promisle svoju ulogu kroz procese koji su inicirani kroz platformu NKSS-a. Tako se došlo do odluke da je Druga scena Plenum organizacija koje su prihvatile određena načela, i koja deluju taktički. Neće se angažovati u dugoročnim procesima, već će da reaguju u specifičnim situacijama u kojom javno dobro i interesi bivaju ugroženi.

Ovde se za reč javila Jelena Vesić koja je naglasila da u temi o kojoj se razgovara prepoznaje više problema, ali se svi oni svode na politiku. „Najvažnije je,“ kazala je, „ Da se vidi šta je ta politika jer nezavisnost može da se misli samo iz neke vrste politike. Inače je to zavisnost. Da li je naša politika kritika nacionalnog mišljenja i neoliberalnog kapirtalizma?  Imamo publikaciju koja se zove Exit Europe. Da li je to naš cilj? Uključivanje u Evropske tokove?“ pitala je.

Primetila je da se akteri nezavisne scene u Srbiji suočavaju s problemom nevidljivosti u lokalu, ali je zatim pitala i ko su internacionalno najzastupljeniji „predstavnici naše lokalnosti“. Pozvala se na činjenicu da veći deo produkcija s nezavisne scene, uspeva da ostvari uspehe i uticaj van okvira naše zemlje, ali se i na tu činjenicu osvrnula kritički. „Ako je to što radimo ovde nevidljivo, a prodajemo ga negde drugde, nije li to baš u duhu neoliberalnog kapitalizma?“ … Nakon izlaganja o tome da je problem scene u njenoj inertnosti  i neagresivnosti, zaključila je: „Nismo postigli ništa s tim što smo napisali nekoliko saopštenja!“

Inertnost kao problem Druge scene, prepoznala je i Marijana Cvetković ilustrovavši tu tezu pričom o pozivu grupama iz ove mreže da predlože kakve bi programe realizovale u Magacinu. Poziv je ostao bez odgovora u čemu Cvetković vidi „vrhunski dokaz inertnosti“.  Jelena Vesić se složila, zapitavši prisutne na koji način treba delovati, ako se nalazimo u polju potpune društvene disperzije?

O ovome je vođena rasprava, i mnogo učesnika i učesnica susreta, iznelo je svoja mišljenja i uporedilo iskustva svojih scena, sa scenom u Srbiji. Nakon sat vremena, diskusija je okončana, a njom je zatvoren i oficijalni deo regionalnog susreta aktera nezavisnih kulturno-umetničkih scena, povodom završetka projekta Raškolovano znanje.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

BLOG RESSUME of the discussion THEORY – ART PRACTICE – ACTIVISM, HOW TO MAKE A UNITED CULTURAL FRONT

Sharp thougts je format javne debate, ailment
osimšljen tako da razjasni značenje pojmova oko kojih postoje dileme. Diskusiju vodi dvoje učesnika, s unapred pripremljenim, jasnim i preciznim tezama. Pošto ih iznesu u tri kruga izlaganja, učesnici pozivaju i publiku, da se uključi sa svojim pitanjima. Debata traje oko 45 minuta. Ovaj format diskusije osmislila je Ana Vujanović, a na Raškolovanom znanju, isproban je u toku prve letnje škole na Ohridu.

Sharp thougts s pitanjem: Da li nezavisnoj sceni trebaju strategije ili taktike?, vodile su Marijana Cvetković i Jelena Vesić.

U prvoj replici, Marijana Cvetković dala je kratki uvod o razvoju onoga što danas označavamo kao nezavisnu scenu. Govorila je o međusobnom povezivanju alternativnih, umetničkih praksi na prostoru bivše Jugoslavije i antiratnim akcijama koje su ove grupe sprovodile tokom devedesetih godina, u kontekstu bujanja nacionalnih država i nacionalističkih sistema. Nakon toga, govorila je o tome kako su novoformirane nacionalne države iskusile prodor „turbo-kapitalizma“ i tako definisala uslove u kojim funkcionišu nezavisne kulturno-umetničke scene.

Kao prvu važnu strategiju ovih scena, prepoznala je odluku da se njihovi akteri udruže u različite vrste mreža, platformi, kolektiva i plenuma. Kao primere navela je Asocijaciju iz Ljubljane, mrežu Clubture, Nomad dance akademy, Nezavisnu kulturnu scenu Srbije i Drugu scenu, koja je nedavno reorganizovana u formu plenuma. Odluke o udruživanju, za Marijanu Cvetković biloe su strategija opredeljivanja za rad, znanje i udruživanje resursa. „Svim akterima bilo je jasno da ukoliko ostanu da svije umetničke prakse realizuju van konteksta kulturne politike, neće imati dovoljno mogućnosti da ih učine vidljivim“, navela je.

Kao drugu strategiju, izdvojila je strategiju javnog zagovaranja, nastalu iz potrebe da se promene prakse lobiranja, partokratskog i „burazersko-kumskog“ odlučivanja, odomaćene u našim društvima. Navela je da ova strategija predstavlja emancipatorski koncept, koji je potekao upravo sa nezavisne scene.

Kao treću strategiju izdvojila je strategiju samoobrazovanja, navodeći da ova stretgija istovremeno razvija znanje ali i problematizuje njegovu klasifikaciju jer utiče na prpcese vezane za tržište i kapital. Strategiju samoobrazovanja prepoznala je kao značajnu i zato što predstavlja kontrabalans čudnim, obrazovnim praksama koje su se uspostavile na umetničkim univerzitetima, a kako jednu od takvih navela je pojavu „doktoranata u oblasti umetnosti“, izrazivši svoju skeptičnost prema relevantnosti diploma stečenih u ovoj oblasti.

Jelena Vesić odgovorila joj je da kao strategiju prepoznaje delovanje aktera scene u pravcu kulturnih politika. Navela je da onaj ko proizvodi sadržaj (u ovom slučaju: kulturni ili umetnički) brine o okviru produkcije i trudi se da ga menja…. Definisala je kako se nezavisnost  scene odnosi pre svega na državni aparat i zaključila da u odnosu na „kumsko-burazersko“ odlučivanje koje se praktikuje u državnim institucijama kulture, nezavisna scena pokušava da svoje poslovanje postavi u transparentniji okvir.  Skrenula je pažnju na činjenicu da termini strategija i taktika, podrazumevaju set manevara i da je interesantno to što su preuzeti iz militarističkog rečnika.  Navela je da strategija podrazumeva akciju koja treba da traje, i da pred sebe postavi dugogodišnji cilj. Taktičkim delovanjem nazvala je delovanje u okolnostima koje su „ovde i sada“, ali je zatim postavila i svokje ključno pitanje: u odnosu na šta je nezavisna, scena koju označavamo kao nezavisnu? „Sam termin nezavisnost pledira na neku vrstu automije, ali ako smo definisali da ga nezavisna scena ima u odnosu na državni aparat, pitanje je koji aparat kulture određuje naše mišljenje? Da li je on državni ili super –državni aparat?“, pitala je i zatim pojasnila, „Konkretno: da li je to aparat Evropske unije?“ … Nakon što je postavila ovo pitanje, Jelena Vesić iznela je tezu da nezavisna scena čak ni politički nije nezavisna od tog super-državnog aparata. Navela je da EU želi sektor dinamičnih radnika i radnica u kulturi, jer su ekonomični i sposbni da smanje troškove rada masovnih i glomaznih kulturnih institucija. „Dok otvaramo put u smeru nezavisnosti, zapravo srljamo u ralje zavisnosti“, kazala je.

Marijana Cvetković je nezavisnost scene, pokušala da definiše kao želju da se bude nezavisan, a ovu želju objasnila je zamajcem koji akteri ove scene dobijaju iz umetnosti i kulture. Baveći se različitim i autorskim estetikama i praksama, radnici u kulturi imaju potrebu da budu prepoznati kao nezavisni.

To je specifičnost kulture, kao sektora u kom rade. „Kultura“, kazala je Cvetković, „Nikada ne može biti servis za sprovođenje odluka Evropske unije“. Navela je organizacije koje rade u oblasti zaštite ljudskih prava ili životne sredine i uporedila ih sa NVO organizacijama koje se bave umetnošću i kulturom, pa je izvela tezu o tome da se nezavisnost umetničke scene mogo pre odnosi na umetničku želju da se bude nezavisan, nego na faktičku nezavisnost od fondova ili tržišta.

Jelena Vesić je preformulisala ovu tezu, kazavši da je nezavisnost zapravo cilj ove scene, ali je još jednom naglasila svoje pitanje o tome u odnosu na šta se ona uspostavlja. „Upadamo u spekulativnu strukturu koja je država umetnosti, i to država birokratizovana do krajnje mere“, zaključila je. Zapitala se da li su NVO samo nova vrsta institucija.

U Sharp thoughts diskusiju, zatim se uključila i publika a razgovor se dalje vodio u pravcu termninoloških razlika između strategije i taktike, kao i oko adekvatnog prevoda za engleski termin advocacy (javno zagovaranje).
Sharp thougts je format javne debate, more about
osimšljen tako da razjasni značenje pojmova oko kojih postoje dileme. Diskusiju vodi dvoje učesnika, this site
s unapred pripremljenim, jasnim i preciznim tezama. Pošto ih iznesu u tri kruga izlaganja, učesnici pozivaju i publiku, da se uključi sa svojim pitanjima. Debata traje oko 45 minuta. Ovaj format diskusije osmislila je Ana Vujanović, a na Raškolovanom znanju, isproban je u toku prve letnje škole na Ohridu.

Sharp thougts s pitanjem: Da li nezavisnoj sceni trebaju strategije ili taktike?, vodile su Marijana Cvetković i Jelena Vesić.

U prvoj replici, Marijana Cvetković dala je kratki uvod o razvoju onoga što danas označavamo kao nezavisnu scenu. Govorila je o međusobnom povezivanju alternativnih, umetničkih praksi na prostoru bivše Jugoslavije i antiratnim akcijama koje su ove grupe sprovodile tokom devedesetih godina, u kontekstu bujanja nacionalnih država i nacionalističkih sistema. Nakon toga, govorila je o tome kako su novoformirane nacionalne države iskusile prodor „turbo-kapitalizma“ i tako definisala uslove u kojim funkcionišu nezavisne kulturno-umetničke scene.

Kao prvu važnu strategiju ovih scena, prepoznala je odluku da se njihovi akteri udruže u različite vrste mreža, platformi, kolektiva i plenuma. Kao primere navela je Asocijaciju iz Ljubljane, mrežu Clubture, Nomad dance akademy, Nezavisnu kulturnu scenu Srbije i Drugu scenu, koja je nedavno reorganizovana u formu plenuma. Odluke o udruživanju, za Marijanu Cvetković biloe su strategija opredeljivanja za rad, znanje i udruživanje resursa. „Svim akterima bilo je jasno da ukoliko ostanu da svije umetničke prakse realizuju van konteksta kulturne politike, neće imati dovoljno mogućnosti da ih učine vidljivim“, navela je.

Kao drugu strategiju, izdvojila je strategiju javnog zagovaranja, nastalu iz potrebe da se promene prakse lobiranja, partokratskog i „burazersko-kumskog“ odlučivanja, odomaćene u našim društvima. Navela je da ova strategija predstavlja emancipatorski koncept, koji je potekao upravo sa nezavisne scene.

Kao treću strategiju izdvojila je strategiju samoobrazovanja, navodeći da ova stretgija istovremeno razvija znanje ali i problematizuje njegovu klasifikaciju jer utiče na prpcese vezane za tržište i kapital. Strategiju samoobrazovanja prepoznala je kao značajnu i zato što predstavlja kontrabalans čudnim, obrazovnim praksama koje su se uspostavile na umetničkim univerzitetima, a kako jednu od takvih navela je pojavu „doktoranata u oblasti umetnosti“, izrazivši svoju skeptičnost prema relevantnosti diploma stečenih u ovoj oblasti.

Jelena Vesić odgovorila joj je da kao strategiju prepoznaje delovanje aktera scene u pravcu kulturnih politika. Navela je da onaj ko proizvodi sadržaj (u ovom slučaju: kulturni ili umetnički) brine o okviru produkcije i trudi se da ga menja…. Definisala je kako se nezavisnost  scene odnosi pre svega na državni aparat i zaključila da u odnosu na „kumsko-burazersko“ odlučivanje koje se praktikuje u državnim institucijama kulture, nezavisna scena pokušava da svoje poslovanje postavi u transparentniji okvir.  Skrenula je pažnju na činjenicu da termini strategija i taktika, podrazumevaju set manevara i da je interesantno to što su preuzeti iz militarističkog rečnika.  Navela je da strategija podrazumeva akciju koja treba da traje, i da pred sebe postavi dugogodišnji cilj. Taktičkim delovanjem nazvala je delovanje u okolnostima koje su „ovde i sada“, ali je zatim postavila i svokje ključno pitanje: u odnosu na šta je nezavisna, scena koju označavamo kao nezavisnu? „Sam termin nezavisnost pledira na neku vrstu automije, ali ako smo definisali da ga nezavisna scena ima u odnosu na državni aparat, pitanje je koji aparat kulture određuje naše mišljenje? Da li je on državni ili super –državni aparat?“, pitala je i zatim pojasnila, „Konkretno: da li je to aparat Evropske unije?“ … Nakon što je postavila ovo pitanje, Jelena Vesić iznela je tezu da nezavisna scena čak ni politički nije nezavisna od tog super-državnog aparata. Navela je da EU želi sektor dinamičnih radnika i radnica u kulturi, jer su ekonomični i sposbni da smanje troškove rada masovnih i glomaznih kulturnih institucija. „Dok otvaramo put u smeru nezavisnosti, zapravo srljamo u ralje zavisnosti“, kazala je.

Marijana Cvetković je nezavisnost scene, pokušala da definiše kao želju da se bude nezavisan, a ovu želju objasnila je zamajcem koji akteri ove scene dobijaju iz umetnosti i kulture. Baveći se različitim i autorskim estetikama i praksama, radnici u kulturi imaju potrebu da budu prepoznati kao nezavisni.

To je specifičnost kulture, kao sektora u kom rade. „Kultura“, kazala je Cvetković, „Nikada ne može biti servis za sprovođenje odluka Evropske unije“. Navela je organizacije koje rade u oblasti zaštite ljudskih prava ili životne sredine i uporedila ih sa NVO organizacijama koje se bave umetnošću i kulturom, pa je izvela tezu o tome da se nezavisnost umetničke scene mogo pre odnosi na umetničku želju da se bude nezavisan, nego na faktičku nezavisnost od fondova ili tržišta.

Jelena Vesić je preformulisala ovu tezu, kazavši da je nezavisnost zapravo cilj ove scene, ali je još jednom naglasila svoje pitanje o tome u odnosu na šta se ona uspostavlja. „Upadamo u spekulativnu strukturu koja je država umetnosti, i to država birokratizovana do krajnje mere“, zaključila je. Zapitala se da li su NVO samo nova vrsta institucija.

U Sharp thoughts diskusiju, zatim se uključila i publika a razgovor se dalje vodio u pravcu termninoloških razlika između strategije i taktike, kao i oko adekvatnog prevoda za engleski termin advocacy (javno zagovaranje).

The Cultural Centre “Magacin”, pilule 4 Kraljevića Marka St.
Thursday, 1st March, 2012, 19h

Participants: Ana Vujanović and Iskra Gešoska


The regional meeting of the participants in the independent cultural and artistic scenes, organized as a closing segment of the three-year project Deschooling Classroom, will be opened with the presentation of the book “Deschooling Classroom Toolbook”.
The trilingual publication (in Serbian, Macedonian, and English), has been edited with combined efforts of the projects working team members, and the texts it contains not only summarize the process of the collective self-education, which was the focus of this project, but determine the place that Deschooling Classroom has within a wider perspective of the independent cultural scenes in the ex-Yu region.

One of the co-authors, Ana Vujanović, in the introductory notes, states that one of the main issues of the book is the one which concerns the socially political values of the contemporary cultural and artistic scenes in the region. The topic is addressed by numerous authors who have taken part in the project as the members of several self-organized groups, but also as lecturers and associates. The book also contains the texts which present the summarized facts of this multifaceted project which has gathered seventy participants and thirty associates from the entire region, and within which more than twenty public and semi-public events have been organized, in the form of workshops, laboratories, presentations, summer schools and study tours.

The book will be presented by Ana Vujanović and Iskra Gešoska, the co-authors of the project, and all the participants of the regional meeting are invited to enter the discussion and share their opinions on the issues it raises.
The regional meeting of the participants of cultural and artistic scenes, treat
organized as the closing segment of the Deschooling Classroom project, began after Jelena Knežević, the project manager and the producer, had addressed the guests and the participants. She welcomed everybody and presented all the members of the Deschooling Classroom working team.

She also announced the first programme: the presentation of the book “Deschooling Classroom Toolbook”, which was then introduced by the co-authors and editors: Iskra Gešoska, Ana Vujanović and Marta Popivoda. At this point, the audience had already taken the “Deschooling Classroom Toolbook”, and expressed their admiration for its conceptual design, made by Katarina Popović.  

Iskra Gešoska was the first to address the audience, saying that she had mixed feeling at the end of the three year project: „Deschooling Classroom closes, leaving many questions open. We were aware, from the very beginning, that we entered a laboratory project which explored the very bodies that assume the role of taking a critical stand towards context. However, the most complicated, the most exciting and the most excruciating point of the project, was the work distribution between the organizing team and the participants. The project was essentially based on non-hierarchical models and collaboration, but our memory is framed by hierarchical models. During the work, we kept facing the questions: what are the borders within the non-hierarchical, what are the limits of mentorship, who expects what from whom? There was discrepancy between the editorial team and the participants. We seemed to be expected to take a hierarchical position, which, in a way, was interesting. That gave birth to our most valuable lesson. For me, that was the conclusion of how much our consciousness is predetermined by hierarchical structures.”

Before she presented the content of the “Deschooling Classroom Toolbook”, Ana Vujanović acquainted the audience with the history of the project. She stated that it was initialized by the long-lasting TkH (Walking Theory) work. She reminded the listeners of the platform creation and the end of the nineties when she and several of her colleagues had gathered in an attempt to compensate for the shortcomings of the educational system. On one hand, it concerned the lack of information about contemporary art and culture, while on the other, they felt incapable of critical thinking. Walking Theory has, since then, organized numerous self-educational processes, but Deschooling Classroom was the first one with a budget, and the first one that was not organized by TkH members for themselves only.

“This was a project organized by the independent scene participants, for the independent scene participants. We accepted to work for others. Therefore, we asked ourselves if we wanted to work in the first place, and what does ‘not wanting anything in return’ actually mean. We did not want anything in return, but we did want to get an effect. We wanted to make an intervention in context”, she said.

Speaking about the book “Deschooling Classroom Toolbook”, Ana Vujanović pointed out that making methodology of self-education is not possible, as it always searches for models alternative to institutional methodology. “Therefore, this toolbook is permeated by self-reflection, with just an occasional naming of methods which could be useful to someone who would start a similar project in the region. In my opinion, the book lacks a slightly better articulation of the problem we were facing. The reason for that, I assume, is that the contributors were aware of the complexity of the organizational structure we had to deal with, so they did not want to criticize us.”

Ana Vujanović and Iskra Gešoska explained that the texts in the Toolbook could be divided into three categories. The first one consists of the texts which address the fact surrounding the project, the second one of the texts which reflect and self-reflect the process, while the third group of the texts are those written by Bojana Cvejić, Miško Šuvaković, Gerald Rowning and Aldo Milohnić, who also participated in the project and who were invited by Vujanović and Gešoska to write texts that would give an insight onto a wider reflection of the concepts that Deschooling Classroom is dealing with.

The concepts are: collectivism, collaboration, self-organization, and self-education.

Iskra Gešoska emphasized that, besides the book, a part of Deschooling Classroom’s toolbox is also the film Cultural Worker 3 in 1, directed by Marta Popivoda, which will be presented to the participants in the course of this regional meeting.

Marta Popivoda explained that the film is not a documentary which explains the Deschooling Classroom project. “My intention was not to become the project’s service, but to use the project as a framework for a film which touches upon my personal self-educative process. That is the film which involved people who participated in Deschooling Classroom. It does not present the independent scene; it was made from my personal point of view, or from the TkH point of view. In the film, nine characters express their attitudes on how the process of NGO-isation of culture has influenced their work. All the people were associates, participants in the project.”

After that, Ana Vujanović invited Milena Bogavac, who entered the discussion sharing her own impressions about the project Deschooling Classroom. As she was initially a participant and a coordinator, she pointed out that she witnessed a shift of perspective in her own view of the project. She also stated that she writes about the process of collective self-education which she went through within the Terms group and as a coordinator, in a text published in “Deschooling Classroom Toolbook”.

After a few questions and the answers, the participants decided to make a break before the next programme of the regional meeting.

The main partakers in the first discussion at the regional meeting of the participants of the independent cultural and art scenes were the university professors: Miško Šuvaković, ailment
Marina Gržinić, more about
Milena Dragićević Šešić i Jasna Koteska. The moderator of the discussion, Ana Vujanović, stated at the very beginning that her choice of the participants had been based on their specific sensibility or their susceptibility for the issues connected to the independent scene.

As all the participants have also taken part in the Deschooling Classroom project, the moderator added that she had a feeling that all the lecturers would be willing to introduce a self-educational initiative in the work framed by the institutions in which they work. Therefore, she opened the discussion by posing a question: what would be the role of a self-organized, self-educational initiative within a large university: “Would our presence at university be perceived as a kind of intervention, or would we be assimilated?”, she asked.

Professor Miško Šuvaković was the first one who spoke, stating at the very beginning that he observed the Deschooling Classroom project with avid interest, sometimes from nearby, sometimes from afar, and not always with positive impressions. He referred to the discussion held at the previous programme, during the presentation of the book “Deschooling Classroom Toolbook”. He singled out two theses from that discussion, comparing them to “two beautiful stitches”. The first one was the theses on the chronology of independent scene and the differences between the end of the nineties and its “nth wave”, represented by the contemporary active artists and organizations. The second theses he addressed, was the statement made by Marta Popivoda, which in Miško Šuvaković’s opinion would be “an excellent text or a book title”. The title would be: “Education is a high-risk issue”.

He said that the question of the risk is always twofold, sometimes even threefold, given the fact that learning is a process which final outcome is not easily predicted.  … Speaking about the nineties of the last century, Miško Šuvaković remembered an article he had read at the time in a neoliberal American magazine. The article dealt with the university of the future, which would be a central hierarchical structure with a network of agencies. “In order to survive, University has to be surrounded by a network of independent groups active in various interests and professional spans. That would imply a hybrid structure and if we speak of university or alternative schooling, I think those two must be interdependent. Any kind of a serious educational venture is in its base self-educative, and what university education lacks is self- organizing. And that is an important factor”, he said. In the rest of his exposé, he refused to project envisage a scheme for such a university, calling it an utopia in itself. “It is a dream of a better university”, he said, “but I am of opinion that a dream should be dreamed, eyes opened or closed.” … Comparing the contemporary context with the one in the nineties, the time when the article was published, Miško Šuvaković noticed that today, artists and cultural workers might be facing even more difficulties than then. He described the contemporary ex-Yugoslav, and especially Serbian, society as a breach between “neo-bourgeoisie, national restoration and neoliberal capitalist apocalypse.” … The formulation was greeted by an affirmative laughter in the audience.

In order to illustrate, he analysed the notion of mobility and the idea of the nomad-artist which, in his youth, seemed very attractive.

“Today”, he said, “the flexible model shows something that Brian Holmes misunderstood. According to that model, neoliberal market is offered a new product, a new identity, a new something, every minute… Actually, you offer goods, you become goods, and the very fact puts you in grave danger. If you reject neoliberal capitals, you automatically return to national-bourgeoisie revolution. Restoring a thing of the past… Which poses a question: what can be done? One of the answers is: nothing, but it puts you in a dismal place and frustration. On the other hand, if you do resist, you clash with the mafia, with the remnants of secret services, the remnants of Masonic lodges, with neoliberal capitalism which requires flexibility while, actually, trying to use your product. You become both corrupting and corruptible. What is possible is to develop critical fascinations and obsessions. What I have learned from the Deschooling Classroom project, is that those individual obsessions and fascinations can be organized and self-organized.”

In the course of his presentation, Miško Šuvaković kept mentioning the importance of collective learning, and the fact that when fifteen people study the same thing, they turn into a movement which should be articulated, and by articulating a context made by several people, a revolution can occur. Mentioning “revolution”, he stopped his presentation, asking Marina Gržinić to take over, wittily noticing that “revolution, after all, is her area of expertise”.

Marina Gržinić posed the question of the difference between “universe as educational boiler and self-organization, on the other hand”. She said that the relationship must exist and that she tried to explain it through the notion of geopolitics. “It is of vital importance”, she observed, “to make note of where we address the issue. Are we talking about Belgrade, ex-Yugoslavia, or about a neoliberal society? We have to try to discover a mechanism which separates and connects university and self-organisation, as to opposing poles.” She concluded that the question of content is of key importance: “What is this content which is a part of self-education? What is the idea, the concept and the aim of the thus produced knowledge? … That question is closely connected to geopolitics, as it actually refers to the points of antagonism, the topics, the segments of history, which are absent from the official education but are constantly articulated by the self-educational practices.”

Continuing, Gržinić said that university is facing a crisis nowadays and that the crisis is not of solely financial nature. “The very educational reform, which ended in Bologna, has led the system to the point in which knowledge has become turned into mere skills, into mechanisms which prepare students for labour market. Consequently, it has turned the students into a subject for anything.  They are programmed to always follow the market needs, while actually they not only know nothing, but also have no position which they would take and defend, they can adapt to anything. I would call the process highschoolisation: one can do everything, but doesn’t know anything, there is neither a position nor a place which connects us in terms of geopolitics; one performs in the name of a universal ideal, stripped off any kind of critical programme. The very fact that contemporary universities are so hierarchically determined and discriminative has put knowledge in the hands of self-education.”

Having explained the functioning of mechanisms which, at universities, estimates knowledge as lower than the control of work and hierarchy, she concluded: “Time is the matrix of global capitalism, but time is not what remains, for we always work somewhere. We work in a space, in ex-Yugoslavia.”

Having been invited to speak, Milena Dragićević-Šešić announced that she would tell a personal story at the beginning of her presentation. She spoke about the year 1993, about the war, the sanctions, the collapse of all the social values, which made her and her colleagues, university professors, wish to self-organize in order to study. She spoke about a self-organized group, which consisted of twenty university professors from various faculties, electronics, mathematics, humanities, etc., and about Professor Ljubiša Rajić, from the faculty of Philology, who initiated their self-educational process. “We were desperate”, she said, “an incapable of finding interlocutors. From the feeling of nausea, we formed the group in the middle of university, but among the practitioners to whom I belonged, a similar thing happened. That is how Justat was founded.” Having given a detailed description of Justat as an organization, she explained what happened when Justat was tried to be integrated in university. “We integrated in our curriculum all the best from the independent network followed by Justat, which is how the interdisciplinary study of stage design started. However, once it lost self-organization, it soon ceased to exist.


Our curriculums started being “censured by the laws of the market”, she said.“

She referred to marina Gržinić’s presentation and the thesis that contemporary universities are based on the work control principles. Milena Dragićević-Šešić wanted to remind the participants that the model which Gržinića had called neoliberal was, actually, constructed in Yugoslavia during the “strong left wing” reign. She reminded of the educational system which was applied in the mid-level schools, the so-called Šuvarice, and stated that the only difference lies in the fact that the universities of nowadays are turning towards the labour market, whereas Šuvarice were trying to meet “the needs of the society”.

Drawing on her experience and knowledge of how universities function, she concluded that it is not easy to set up a “self-organised sub-collective within a wider university skill”. In order to support this thesis statement, she mentioned legal processes in the way of obtaining accreditation, and the country which issues them only to the universities with predefined and precisely planned curricula. She explained that she has, during her career as a lecturer, tried to persuade students to make their personal study diary, in which they would make notes of their educational process on daily basis, and that it would not only reflect which part of the book they passed that day, but also what happened in their lives, what they read, heard, and experienced. However, even if there were any students interested in the idea, the professor Dragićević-Šešić was prevented by her colleagues to put it through. Their reason was that such a diary would require “additional time and energy” which could prevent the students from meeting other requirements defined by the formal university plans and curriculums.

“Learning through research”, she noticed, “was left to the students who were doing their PhD, and even then it was not a personal choice. What it actually meant, was to involve a new student-researcher into an institution-led research project.”

She continued by saying that in our country it is not possible to think about what is called “the validation of self-acquired knowledge”, which is common at some of the European universities. “The possibility for someone who has not attended a single course at university to submit a request, after which his or her knowledge would be verified, would be seen in our country as a legal way of purchasing a degree”, she said.

She spoke about ambition as a characteristic which is not highly deemed in our culture: “Self-organization requires something that is not popular among the left-wing supporters. That is a level of leadership for, someone has to stir the action. Ideally, the someone would be a student, not a professor or a teaching assistant, but someone has to do it. If not, mediocre people would remain in the leading positions, as they are the only ones brave enough to express their craving for leadership.”

Milena Dragićević-Šešić concluded her presentation by speaking about Deschooling Classroom in which she participated in the capacity of a lecturer and a consultant. “The closing segment of this project is neither the book, the film, nor the toolbox you have created. The only valuable product of Deschooling Classroom will be if all the participants, from now on, continue to initiate learning processes in their surroundings.”

The professor Jasna Koteska told us about the summer-school application for she has once received, concluding that she could not make out the real subject of any of the listed disciplines. The participation fee for the three days event was €750, so Koteska started by humorously mentioning all the things she would rather spend the money on, as all of those seemed more worth it than the skills named: bridging or remodelling or something equally abstract.

After this, she noticed that every university is constructed around false disciplinary partitions. “Self-education”, she said, “can tear down the false discourse, by structuring learning around notions. A notion can be butterfly, eye. A notion can be toilet, and all the notions can be tackled through a variety of disciplines.”… She also reminded the participants of a quotation of one of Sigmund Freud’s psychiatrists: “Theory is good but it doesn’t prevent things from being.” … The interesting quote was followed by laughter, while many of the participants noted it down.

Koteska, then, drew a parallel between knowledge and weapons.

“There isn’t a single movement which was created in the street”, she said. “Movements are made in classrooms before they go out in the streets.”

She mentioned numerous historical examples in support of the thesis and, after asking herself about the reason, she concluded that, regardless of the hierarchical structure, university framework offers more freedom to its students than they would have after they graduate and find the jobs in corporations and institutions.

She gave a detailed presentation about hierarchy, saying that it often contradicts logics and common sense, stating charming examples from her own university experience.

After her presentation, the discussion continued and the participants asked succinct and practical questions, but theoretical ones as well.

As it was initially stated, the working languages of the meeting are all the languages that all the participants can use and understand.

P.S.

The discussion finished informally, at the dinner in a restaurant which was especially chosen for the participants by the TkH organizational team. The atmosphere was cheerful, so here a few photos to illustrate it :)


Discussion “Theory – Art Practice – Activism”, mind
how to make a united cultural front?” was organized after the screening of the film “Cultural Worker 3 in 1”, and the participants were: Tomislav Medak, Vida Knežević, Marko Miletić, and Ana Vujanović, all of whom are also the main characters of the film. Therefore, Vladimir Jerić, the moderator, was inspired to open the discussion with a charming comment: “We will now talk with your favourite heroes from the film which has just been premiered and awarded with the Oscar of the independent scene.” After that, he took the regional meeting’s programme and read the full name of the discussion, noticing that one word in particular stands out. That is the word “front”, and Vladimir Jerić wondered about the choice of it. “In the beginning, we were individuals, interested in a range of things”, he said. “After that, we got actively involved in them, and we organized ourselves into groups, and into NGOs. The middle of the first decade of the XXI c. was known for networking, and our groups interweaved into various networks. However, we are now dealing with a whole new expression: front. I am interested in the actual meaning of it.”

Ana Vujanović, the author of the concept of the meeting, and the author of the title of the discussion, was the first to speak. She said that the reconstruction made by Vladimir Jerić is partly correct, but she added that networks also represent a kind of formal, functional associations. “I wouldn’t say that we go from networks towards front, but rather from platform towards front. I think that the term “front” relates to some kind of tactical connections with the entities with which we do not necessarily have everything in common. We recognize some kind of political interests, and we identify with them in an anthropological manner”, she said. She referred to the film “Cultural Worker 3 in 1” and she said that it shows this kind of association in the example of Zagreb scene. She said that there are similar tendencies in Belgrade, but that those have never been clearly and fully articulated. “I refer to Other scene, which was supposed to be a network, and then a platform, and now it’s a plenum.” We, the Belgrade scene, lack a kind of determination which would result in courage and decisiveness to make demands in a way which oversteps the dirty and corrupted context. For me, “front” means the step from reactive towards proactive approach. We are usually in the defensive, and these are times when we should agree about some minimal political consensus and become proactive.”

As Zagreb scene was touched upon, Vladimir Jerić called Tomislav Medak, as its participant, to speak. Before he started speaking, Medak informed the audience that he takes part in the discussion as an activist of the initiative “Right to the City”, instead of Teodor Čelakovski who was forced to renounce his participation due to medical reasons.

“In my opinion, creating a front is an aspect which puts culture in a wider social sphere. In the “Right to the City” initiative, the front was formed around the topic of social justice. Work or cooperation of the independent cultural scene participants was directed towards structural conditions. It was concerned with the social process of privatization of goods which could have belonged to the public as well. This showed a cohesion which proved that independent scene can enter the spheres that are not directly connected to its own existence. Cultural scene has, in the past several years, been trying to find alliances in some more related spheres, as for example the sector for issues related to young population, or sectors of science, of ecology, or among workers’ unions. The decision to take a step into the public came out of the problem concerning the lack of work spaces. Every organization needs a work space, which gave rise to alliance that tried to protect public goods, while workers from various fields of work supported each other in their struggle for space. This type of action is intrusion into someone else’s area of economic and political power which is why that struggle, from the point of view of the culture, is always something that always depends on alliances.”

Vladimir Jerić said that front always means heterogeneity. “In the event of war, everyone goes to front regardless of how they feel about it, as they are all threatened by the same enemy. Who was that enemy from the point of view of Zagreb?”

Tom Medak said that he would remain reserved towards the term “front”. “I do not think that the enemy was clearly defined. The positions of the participants were significantly different, the alliances were formed according to the tactical needs, not according to some common principles, and I am not sure that front necessarily there is a unity which front implies.” However, he agreed that there was a sort of cohesion within independent scene and that it was created because their actions were structural and not particularly interested in their particular selves. “It was a difficult thing to communicate”, he said. “When you approach the ones who make political decisions, and suggest them to give an abandoned factory to artists, they are instantly interested which organization you come from. As soon as you say that you do not need the space for your organization, but you want a development of cultural policy, there is an absolute break in communication.”

Vladimir Jerić asked the participants who on the other side of the front is, and concluded that independent scene is mostly in conflict with the state. “Independent scene inspects the state closely, and asks everything from it. The state is always guilty for all the problems independent scene has to face, which is why the state is always somehow equaled with the whole state, despite the fact that states have become apparatuses that in no way frame the society as a whole.”

After this comment, members of Kontekst kolektiv, Marko Miletić and Vida Knežević, entered the discussion.

Marko Miletić said: “The question of cultural front is what I, as a participant of independent scene, perceive as imprecise. Here where we act, organizations and networks haven’t even managed to communicate some basic questions of infrastructure or funds, so there is a question whether there is any point to create some front of cultural scene, or it would be better to enter a wider front with students, unions, and workers.

Vida Knežević added: “We act within Other scene, within the NKSS network, but we are trying, through our programmes, to make the field of activity accessible to other groups as well. We think that such experience gives us an insight into the question of problems of forming organizations within independent scene, which absolutely lacks solidarity necessary for creating a wider cultural front. Insufficiently deliberate attempt to self-reflect our common position, the position of precarious worker who acts in uncertain conditions, and a great divide between independent and public, state, institutionalized… The constant divide obscures the fact that everyone has the same problems, which is why it becomes impossible to create a strong, long, and united action.”

Asked to talk about their latest conflicts with institution, Vida Knežević and Marko Miletić explained that Kontekst kolektiv has spent the past six months using the premises of a local area government in Novi Belograd. They shared the space with another two organizations which see themselves as independent scene participants. Although they shared the space and the rights in it, the three organizations were not united when they were officially informed that they are losing their rights to that space. “The contract required from us to completely bureaucratize our position, to submit weekly and monthly reports about our work, and informed us that we can carry out our programmes only if allowed by the county government. If not, the programmes were to be postponed. The contract also stated that we are obliged to talk about the county only in a positive way, and that they have an absolute freedom to break the contract if and when it suits them”.

Explaining the situation, Vida Knežević added that they were invited to the county’s premises only to sign the contract, without the right to take it out of the office. Their demand to negotiate working conditions were rejected, and they were told that the other two organizations had already signed it.

Knežević and Miletić explained to the participants of the regional meeting that they would not sign the contract as they do not want to legitimize “the abnormal position demonstrated by the county which conducts censorship and auto-censorship in a most overt manner which is not even known within institutions”.  After a longer expose, Vida Knežević asked: “If our disunited positions are visible in such a narrow context, what “front” can we talk about?”

After that, Ana Vujanović referred to the first question posed by Vladimir Jerić, and the genesis of the discussion’s title. “I think that some attempts to create a wider cultural front can be recognized in Belgrade, but there is no consensus within culture itself”, she said and added that the creation of a wider front can only come after the participants of cultural scene resolve their internal issues. “Perhaps”, she said, “we could reach a minimum consensus about the position that within a society culture and art must be treated as public good, i.e., as a space within public sphere in which we could subject society to close scrutiny, think about its better future, or at least fantasize about it. I cannot side with the tendency to observe state in an unambiguous manner”, she added and concluded: “Today, state is the agency of capital, it protects private property, and that is the reason we have so many problems with defining art and culture as public good. We should try to conquer that, or start negotiating about it at least.”

Vladimir Jerić replied that the alliance of the state and the capital is one of the definitions of fascism in Italy. After that, Tomislav Medak replied, saying that Zagreb experience with “Right to the City” shows that those who make political decisions were very unpleasantly surprised to learn that there is a group which is as eloquent as the best PR experts engaged by politicians:

“The power would not be institutionalized, but it does not easily disappear, for, when you are an expert in some field, the media will ask you to comment on its issues, they need antagonism, at least those media that are not completely controlled. Of course, that control is always present and it is not only political but economic as well. An important aspect is the struggle to win public support. That answers the question of where you act in political context and how you acquire the power to act. Every now and then, you need a scandal”, he advised. “To be constantly within the scope of the legal is ok, institutions and civility of actions open space up to a certain point, but the power players do not play a fair game… That is why I think that there is an important dimension in occasional excess, which should be timely performed.”

The audience eagerly followed his idea.

“As for the “Right to City” we were tremendously helped by illegal action and one should be prepared to that when necessary. That does not mean that it can or should be applied under any circumstances, for it probably can undermine the legitimacy obtained given by the masses. However, an occasional form of illegal action can change a situation in struggle for social issue. All those won battles are won for a short period of time. It is not an ongoing struggle because we are not strong enough, but because capital interest is persistent enough. After two or four years it returns and completes its aim”, he said.

Vladimir Jeric asked the members of Kontekst kolektiv whether they would be ready to fight an illegal battle. Before they replied, several people commented: “Even if you would be, don’t tell us that.”

Marko Miletić said that Kontekst gallery got its place in county premises in Novi Beograd, due to a small excess. In this way, they profited, but “the state and particracy retaliates now”, Miletić said and added that those who, in both cases, represent the state come from the same political party.

Vida Knežević said that they do not want to use illegal methods in their struggle. “We want to make interventions within the legal, public context and to change it. I agree that the state should be presented with a cultural policy that would provide space for all of us… That is the policy which would require a legal procedure on both local and state level, so artists and cultural workers would never be offered such a contract… An official procedure does not exist, everyone deals with one’s own problems, we need a front in order to enact the law”, she said.

Ana Vujanović expressed her opinion regarding making illegal methods legitimate. “Legal methods are impossible, because our society is ruled by particracy. It implies non-transparent procedures and a corrupted system. On the other hand, in order to perform illegal actions, front is necessary, or otherwise one would be seen as a petty offender chased away by the police. To prevent that, front and the public sphere are necessary. We have no power in society, and the only one we could have would be to constitute a public sphere”.

Vida Knežević agreed with Ana Vujanović, adding that turning to illegal methods would be the simplest thing to do at the moment, but that “trying to drill a hole in the wall, to open public space” is a much bigger stake. She noticed that independent scene makes one step forward and two steps back, and wondered about why it is like that. “System is in favour of us opening marginalized spaces and practices. Those are the things they do not have to deal with, and they suit them because they support the flow of capital, because they produce contents, carry out programmes, etc”.

After that, Vladimir Jerić asked about institutions and read one of the definitions of the notion. According to the definition, institution is a public tool which is used in order to reduce the choice. “The more effective the reduction, the better the application of the resources to the remaining choices. All the big decisions, which characterize institution, are made in advance. If the front was an institution, which decisions and principles do you think would be non-debatable? What is it that makes the front strong?”

The question was answered by Ana Vujanović, who expressed her skepticism regarding the attitude that it is necessary to institutionalize everything that is done. “Institutionalization is a trap, and the front can be flexible, it can win the battle for the public good, and that can be its only aim”.

Tom Medak said that in order to create a front, one must first clarify the position of antagonism, as well as a demand which is not marginalized and insignificant.

The discussion lasted for another thirty minutes, and Marina Gržinić, Nebojša Milekić and Dubravka Sekulić shared their opinions as well

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

BLOG RESSUME: SHARP THOUGHTS The independent scene’s strategies and tactics

Sharp thougts je format javne debate, ailment
osimšljen tako da razjasni značenje pojmova oko kojih postoje dileme. Diskusiju vodi dvoje učesnika, s unapred pripremljenim, jasnim i preciznim tezama. Pošto ih iznesu u tri kruga izlaganja, učesnici pozivaju i publiku, da se uključi sa svojim pitanjima. Debata traje oko 45 minuta. Ovaj format diskusije osmislila je Ana Vujanović, a na Raškolovanom znanju, isproban je u toku prve letnje škole na Ohridu.

Sharp thougts s pitanjem: Da li nezavisnoj sceni trebaju strategije ili taktike?, vodile su Marijana Cvetković i Jelena Vesić.

U prvoj replici, Marijana Cvetković dala je kratki uvod o razvoju onoga što danas označavamo kao nezavisnu scenu. Govorila je o međusobnom povezivanju alternativnih, umetničkih praksi na prostoru bivše Jugoslavije i antiratnim akcijama koje su ove grupe sprovodile tokom devedesetih godina, u kontekstu bujanja nacionalnih država i nacionalističkih sistema. Nakon toga, govorila je o tome kako su novoformirane nacionalne države iskusile prodor „turbo-kapitalizma“ i tako definisala uslove u kojim funkcionišu nezavisne kulturno-umetničke scene.

Kao prvu važnu strategiju ovih scena, prepoznala je odluku da se njihovi akteri udruže u različite vrste mreža, platformi, kolektiva i plenuma. Kao primere navela je Asocijaciju iz Ljubljane, mrežu Clubture, Nomad dance akademy, Nezavisnu kulturnu scenu Srbije i Drugu scenu, koja je nedavno reorganizovana u formu plenuma. Odluke o udruživanju, za Marijanu Cvetković biloe su strategija opredeljivanja za rad, znanje i udruživanje resursa. „Svim akterima bilo je jasno da ukoliko ostanu da svije umetničke prakse realizuju van konteksta kulturne politike, neće imati dovoljno mogućnosti da ih učine vidljivim“, navela je.

Kao drugu strategiju, izdvojila je strategiju javnog zagovaranja, nastalu iz potrebe da se promene prakse lobiranja, partokratskog i „burazersko-kumskog“ odlučivanja, odomaćene u našim društvima. Navela je da ova strategija predstavlja emancipatorski koncept, koji je potekao upravo sa nezavisne scene.

Kao treću strategiju izdvojila je strategiju samoobrazovanja, navodeći da ova stretgija istovremeno razvija znanje ali i problematizuje njegovu klasifikaciju jer utiče na prpcese vezane za tržište i kapital. Strategiju samoobrazovanja prepoznala je kao značajnu i zato što predstavlja kontrabalans čudnim, obrazovnim praksama koje su se uspostavile na umetničkim univerzitetima, a kako jednu od takvih navela je pojavu „doktoranata u oblasti umetnosti“, izrazivši svoju skeptičnost prema relevantnosti diploma stečenih u ovoj oblasti.

Jelena Vesić odgovorila joj je da kao strategiju prepoznaje delovanje aktera scene u pravcu kulturnih politika. Navela je da onaj ko proizvodi sadržaj (u ovom slučaju: kulturni ili umetnički) brine o okviru produkcije i trudi se da ga menja…. Definisala je kako se nezavisnost  scene odnosi pre svega na državni aparat i zaključila da u odnosu na „kumsko-burazersko“ odlučivanje koje se praktikuje u državnim institucijama kulture, nezavisna scena pokušava da svoje poslovanje postavi u transparentniji okvir.  Skrenula je pažnju na činjenicu da termini strategija i taktika, podrazumevaju set manevara i da je interesantno to što su preuzeti iz militarističkog rečnika.  Navela je da strategija podrazumeva akciju koja treba da traje, i da pred sebe postavi dugogodišnji cilj. Taktičkim delovanjem nazvala je delovanje u okolnostima koje su „ovde i sada“, ali je zatim postavila i svokje ključno pitanje: u odnosu na šta je nezavisna, scena koju označavamo kao nezavisnu? „Sam termin nezavisnost pledira na neku vrstu automije, ali ako smo definisali da ga nezavisna scena ima u odnosu na državni aparat, pitanje je koji aparat kulture određuje naše mišljenje? Da li je on državni ili super –državni aparat?“, pitala je i zatim pojasnila, „Konkretno: da li je to aparat Evropske unije?“ … Nakon što je postavila ovo pitanje, Jelena Vesić iznela je tezu da nezavisna scena čak ni politički nije nezavisna od tog super-državnog aparata. Navela je da EU želi sektor dinamičnih radnika i radnica u kulturi, jer su ekonomični i sposbni da smanje troškove rada masovnih i glomaznih kulturnih institucija. „Dok otvaramo put u smeru nezavisnosti, zapravo srljamo u ralje zavisnosti“, kazala je.

Marijana Cvetković je nezavisnost scene, pokušala da definiše kao želju da se bude nezavisan, a ovu želju objasnila je zamajcem koji akteri ove scene dobijaju iz umetnosti i kulture. Baveći se različitim i autorskim estetikama i praksama, radnici u kulturi imaju potrebu da budu prepoznati kao nezavisni.

To je specifičnost kulture, kao sektora u kom rade. „Kultura“, kazala je Cvetković, „Nikada ne može biti servis za sprovođenje odluka Evropske unije“. Navela je organizacije koje rade u oblasti zaštite ljudskih prava ili životne sredine i uporedila ih sa NVO organizacijama koje se bave umetnošću i kulturom, pa je izvela tezu o tome da se nezavisnost umetničke scene mogo pre odnosi na umetničku želju da se bude nezavisan, nego na faktičku nezavisnost od fondova ili tržišta.

Jelena Vesić je preformulisala ovu tezu, kazavši da je nezavisnost zapravo cilj ove scene, ali je još jednom naglasila svoje pitanje o tome u odnosu na šta se ona uspostavlja. „Upadamo u spekulativnu strukturu koja je država umetnosti, i to država birokratizovana do krajnje mere“, zaključila je. Zapitala se da li su NVO samo nova vrsta institucija.

U Sharp thoughts diskusiju, zatim se uključila i publika a razgovor se dalje vodio u pravcu termninoloških razlika između strategije i taktike, kao i oko adekvatnog prevoda za engleski termin advocacy (javno zagovaranje).

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

POLITIČNOST UMETNOSTI: POLICIJE I POLITIKE, STRATEGIJE I TAKTIKE :: Ana Vujanović

Walking Theory, illness Belgrade and Kontrapunkt, buy Skopje

Deschooling Classroom (o^o)

a project of collective self-education in arts and culture

Summer School

6 – 12 August 2010

Igalo (Herceg Novi), adiposity Montenegro

TIMETABLE

6 August

from 21:00

Opening session

Opening talk – Ana Vujanović

Introduction of the participants – moderator: Milena Bogavac

7 August

10:00 – 13:00 and 15:00-18:00

Group Art and Activism

workshop

Calendar of Lies

lead by: Dragan Protić, ŠKART Group

The workshop „Calendar of Lies“ is conceived as a practical art-activist work on verbalization and visualization of deceptions and illusions, on personal as well as on social levels. The workshop addresses the working group Art and Activism, but is open to members of all groups.

Škart is an experimental studio for artistic, graphic and social research founded in 1990 by Dragan Protić and Đorđe Balmazović in an abandoned graphic studio at the Faculty of Architecture, University of Belgrade, where both of them gained formal education. Combining various experiences in poetry, graphic design, architecture, performance and social engagement, Škart developed a local strategy of street samizdat / samodat actions. They exhibited in Belgrade, Brussels, Berlin, Graz, Paris, New York, Vienna… and received many awards for their work. Some of their socially engaged projects include „Your Shit – Your Responsibity“,„Survival Coupons“, „Kuvarice“, the choir and orchestra Horkeškart and „Pesničenje“ – monthly poetry festival, which in less than two years became the most popular literary event in Belgrade. With their project „Klackalište“  they represent Serbia at the forthcoming Venice Biennale.

Dragan Protić, multimedia artists born in 1965, sums up his biography as follows: „Nobody. Member of Škart, a poet maybe.“

from 21:00

joint public programs of the participants

8 August

10:00-11:00

Presentation and open call for participation in the programme

„DESCHOOLING VIDEO CLASSROOM“

within 51st Octobar Salon exhibition, Belgrade

lead by: Marta Popivoda

Presentation is open for everyone.

12:00-13:00 and 15:00-18:00

Group Cultural Policies of the Independent Scene

workshop

CULTURAL POLICIES AND THE INDEPENDENT CULTURAL SECTOR

lead by: Ana Žuvela Bušnja

The workshop „Cultural Policies and the Independent Cultural Sector“ is concerned with the questions of the role, position and space of the independent cultural scene in relation to the existing cultural policies. The topics included in the program of the workshop are impact of the civil society on the decision-making processes in cultural politics, independent cultural sector and local cultural development, with a focus on the practices of networking in the cultural sector in the region. The workshop is conceived for the working group „Cultural Policies of the Independent Scene“ and open for participants in all groups.

Ana Žuvela is Research Fellow at the Institute for International Relations (IMO) and a coordinator of Culturelink Network, Zagreb, Croatia. Originally a pianist with a degree from the University of Central England, Ana holds an M.A. in Cultural Policy and Arts Management from the University College Dublin and is a PhD candidate at the University of Zagreb. She has a proven track record in cultural production and arts management from working in City of Dubrovnik, Dubrovnik Summer Festival and Arts for Amnesty International among others. Her research interests include cultural management and development of cultural policies and strategies, local cultural development (cities), cultural democracy and interconnections between standing cultural policies and emerging digital culture. She is involved in the scientific research project entitled “Cultural Diversity, Intercultural Communication and Digital Culture”. Ana Žuvela is the Co-Chair of the LabforCulture Steering Committee, a member of European Cultural Parliament and an Advisor for Cultural Affairs in the City of Dubrovnik. Ms. Žuvela regularly publishes scientific and expert papers and delivers lectures and presentations on cultural conferences, symposiums and events world-wide.

from 21:00

joint public programs of the participants

9 August

10:00-12:00

Group Cultural Policies of the Independent Scene

workshop

CULTURAL POLICIES AND THE INDEPENDENT CULTURAL SECTOR

from 14:00

joint public programs of the participants

21:00-22:30

Group Art and/as Politics

workshop and discussion

POLITICALITY OF ART: STRATEGIES AND TACTICS, POLITICS AND POLICE

Ana Vujanović

The lecture comprises an analysis of politicality of contemporary art in the context of neo-liberal capitalism. Basic theoretical references are the notions of politics/police by Jacques Ranciere and strategies/tactics by Michel de Certeau, the basic issue being the cannibalistic nature of the neo-liberal order. Concrete art examples will be observed in a subsequent discussion from the perspective of the proposed theoretical platform. The lecture is open for all DSC students.

Ana Vujanović (Belgrade, 1975) is a theorist of performing arts and culture, and an accomplished cultural worker. She holds a PhD in humanities in the field of theatre studies. Ana is a member of the editorial collective and program director of TkH (Walking Theory), and lecturer at the University of Arts in Belgrade, active in the local, regional and European contexts as a freelance theorist, writer, lecturer, editor, organizer of various cultural-artistic programs and dramaturge for contemporary performance, dance and post-dramatic theatre.

10 August

11:00-13:00 and 15:00-18:00

Group Art and/as Politics

workshop

ALPHABETARIUM

lead by: Jasna Koteska

Alphabetarium is the name of the workshop that re-discuses twelve previously chosen phenomena: abject, avant-garde (Soviet, Yugoslav), animalism, city, infantilism, informe, miniaturization, sanitation, senses, terrorism, torture, fascism/holocaust.

ABC system is here to constitute a territory, where instead of a disciplinary sanitation (physics, literature, theology), we will think of notions (butterfly, number, toilet); instead of an effort of culture and the reserve knowledge, we will re-gain an opportunity to imagine, think, meet. When a notion is locked into the art work, it only takes a little to displace it into the politics, and it opens up other perspectives. Thinking with crutches: we have a de-sanitarization of art, but what if we transpose the de-sanitarization into politics? Miniaturization of art, and what will politics look like, if it is miniaturized? Avant-garde in art, what about the avant-garde in politics? Informe in art, what about the formless politics? Etc.

To quote Agamben: “With Descartes and the birth of modern science, the function of phantasy is assumed by the new subject of knowledge: the ego cogito (while, observe that in the technical vocabulary of medieval philosophy, cogitare referred rather to the discourse of the imagination than to the act of intelligence… While scientific experiment is indeed the construction of a sure road (of a method, a path) to knowledge, the quest, instead, is the recognition that the absence of a road (the aporia) is the only experience possible for man.” (and, woman). We will try that second road.

Jasna Koteska (Skopje, 1970) is an Associate Professor of literature, gender studies and theoretical psychoanalysis at the University “Ss. Cyril and Methodius” in Skopje. She holds MPhil in literature (Skopje, 1999), MA in gender studies (Budapest, 2000), and a PhD in women’s literature (Skopje, 2002).

She works in the fields of theoretical psychoanalysis (Freud, Lacan, Kristeva, Klein, Žižek), literary theory and gender studies, and with the variety of topics: intimacy, sanitation, trauma, etc. Her texts have been translated into English, Slovenian, Serbian, German, Hungarian, Bulgarian, Slovakian, Turkish, etc. She has served as an editor in several magazines: Identities, Shine, Literary Word, and others.

She has published the following books: Postmodern Literary Studies (2002), Macedonian Women’s Writings (2003) – first history of Macedonian female literature, Sanitary Enigma (2006) and Communist Intimacy (2008). Her book Intimist has been translated into Slovenian (2008).

from 21:00

joint public programs of the participants

11 August

11:00-13:00 and 15:00-18:00

Group Art and/as Politics

workshop

ALHABETARIUM

lead by: Jasna Koteska

from 21:00

joint public programs of the participants

12 August

11:00-12:00

Joint meeting: planning of the Incubator

Moderators: Ana Vujanović and Iskra Gešoska

* * *

additional information

breakfast: 08:00-09:00, lunch: 13:00-14:00, dinner: 20:00-21:00

UV radiation: before 10:00 and after 16:00 in the green zone (1,5 to 2,5) / 10:00-16:00 orange and red zone (6,5 to 8)

best beaches: Rafaelo (gravel) and Yachting (concrete), on the esplanade 5 Danica, 5 and 20min from the hotel in the direction of HN / before 10:00 and after 18:00 free entrance; and Žanjice (the best beach with gravel, concrete, cafés, restaurants, good entrance into the water, clean water, free of charge) – take a boat from the esplanade from the hotel Obala, ticket: 5eur

Raškolovano znanje – Letnja škola; Herceg Novi, viagra approved
09. 08. 2010.

Fokus ovog izlaganja je razmatranje političnosti umetnosti, see
a ne političke umetnosti. Političnost je shvaćena kao aspekt umetničkog rada, diskursa, dela ili projekta, koji se odnosi na njegovu orijentaciju, pozicioniranje i delovanje u aktuelnoj javnoj sferi društva – prema i u njegovoj strukturi, distribuciji moći, subjektima koji ga čine ili su iz njega isključeni, “raspodelama čulnog” i ideološkim diskursima. Kako je političnost dakle neizbežan aspekt bilo kog i svakog umetničkog rada, koji ne postoji drugačije nego u javnoj društvenoj sferi, iz ove perspektive se ne govori o političkoj umetnosti, kao specifičnoj umetničkoj delatnosti zainteresovanoj za politička pitanja. U interesovanje ovog izlaganja podjednako ulaze sasvim različiti umetnički radovi. Kada kažem “podjednako ulaze u interesovanja” ne znači da ih (politički) izjednačavam, već da ih sve stavljam na isti “test”. A upravo test političnosti ne ispušta iz vida da se ona veoma razlikuje od rada do rada prema tome da li je strateška ili taktička, oportuna i servilna ili kritička i transformativna, policijska ili politička, intencionalno ugrađena u umetnički rad ili pročitana tek u njegovom suočenju sa okružujućim društvenim kontekstom.

Jedan od vektora razmatranja političnosti umetnosti koji mi se čini ključnim polazi od Rancièreovog razlikovanja policije i politike.

Prvo ću se vratiti na njegovo shvatanje politike kao “raspodele čulnog” (le partage du sensible).[1] Raspodela čulnog se odnosi na konstituciju tela i figura kao društvenih subjekata, kroz regulaciju i deregulaciju, distribuciju i redistribuciju, uramljivanje i preramljivanje prostora i vremena, mesta i identiteta, onoga što se može videti i čuti u javnom polju i onoga što ne može, što je nevidljivo i nerazumljivo, marginalizovano ili isključeno iz njega. Tako shvaćena, politika nije vežba moći niti borba za moć, već oblikovanje sfere (zajedničkog) iskustva. Za Rancièrea već sama politika kao raspodela čulnog je estetska aktivnost, kao što je i umetnost, iz istog razloga, politička:

Artistic practices are “ways of doing and making” than intervene in the general distribution of ways of doing and making as well as in the relationships they maintain to modes of being and forms of visibility. (The Politics of Aesthetics, str. 13)

Za Rancièra, politika koja je uobičajeno definiše kao uređenje javne sfere i socijalnih odnosa se pre može nazvati policijom u širem i nepežorativnom smislu (police), dok je politika (politics) njegovo preuređenje, intervencija i invencija novih formi života.[2] Policija je skup procedura kojima se upravlja društvenim poljem, onim što deli i što je zajedničko društvenoj zajednici. Ona se bavi organizacijom društvenih moći i distribucijom figura koje participiraju kao subjekti u javnom polju na određenim mestima i sa određenim ulogama, kao i sistemima legitimisanja te distribucije. Ti subjekti oblikuju zajedničko iskustvo društvene zajednice – njihove slike su vidljive i kreiraju sliku društva; njihovi glasovi su čujni, i razumemo ih kao jezik/govor. Politika počinje neslaganjem, disenzusom (la mésentente) i zahtevom za jednakošću. Ona je aktivnost neprepoznatog i neuračunatog dela društva, “dela koji nema svoj deo”, kojom se uspostavljaju “prekobrojni subjekti” u društvenom polju, čije su slike bile nevidljive a glasovi nečujni ili čuti kao (životinjska) buka. Umetnost za Rancièrea može biti politička aktivnost u ovom smislu, kao potencijalni rez sa važećom društvenom raspodelom čulnog, mesto neslaganja sa njegovim konsenzualnim uređenjem i invencija čulnih formi i materijalnih struktura za pojavu novih formi života.

Ako govorim o umetnosti na lokalnoj (u Srbiji) i regionalnoj (ex-jugoslovenskoj) sceni druge polovine 20. veka i danas, iz ovog razlikovanja možemo izvesti sledeću analizu.

Prvi oblik političnosti vezan je za državne i druge makro kulturne politike (cultural policy) koje politički orijentišu dominantne kulturno-umetničke diskurse. Tu spadaju socrealizam, socijalistički umereni modernizam (socijalistički esteticizam) i internacionalizam (između Istoka i Zapada, internacionalizam “Nesvrstanih”) i, recentnije, nacionalna umetnost i kultura i tradicionalizam (s aspekta kulturne politike države, recimo Srbije), odnosno promocija “evropskih vrednosti”, civilnog društva, procesa demokrazacije i pomirenja (s aspekta kulturne politike evropskih, američkih i internacionalnih fondacija koje su aktivne u regiji: Soros, ECF, SCP, IPA itd).

Drugi oblik političnosti je vezan za kritičke i antagonističke političke gestove umetničkog rada, diskursa, dela ili projekta prema datom, dominantnom društvenom i kulturno-političkom stanju stvari. Predratne komunističke agit-prop izvedbe su uvodile na javnu scenu govor potlačene radničke klase, potpuno novog govornog subjekta koji je tražio priznavanje u tadašnjem monarhističko-kapitalističkom društvu. Radovi i akcije umetnika okupljenih oko novosadskog Teatra mladih, beogradske grupe A3 ili zagrebačke grupe/projekta Penzioner Tihomir Simčić su iritirali socijalistički milje rigidnosti, ozbiljnosti i okupiranosti velikim društvenim pitanjima diskursom ludizma, kulture mladih i mikrosloboda, karakterističnim za neoavangardni teatar i hepening kasnih 1960ih. Crni film Želimira Žilnika uvodi u javni vidokrug figuru beskućnika u socijalnoj i socijalističkoj državi (SFRJ), raskrinkavajući hipokriziju dominantnih socijalističkih diskursa društvene svesti i solidarnosti. NSK plakat za Dan mladosti 1987. godine radikalno kritikuje birokratizovani socijalistički režim poturajući – u liniji svoje taktike “preterane identifikacije” – doslovni citat nacističke ikonografije kao idejno rešenje, koje je u prvom trenutku čak i usvojeno. Predstave i performansi Dah teatra, Ister teatra i drugih alternativnih teatara u Srbiji 90ih su se suprotstavljali nacionalističkom i ksenofobnom diskursu Miloševićevog režima, nudeći alternativu u vidu diskursa humanističke, univerzalne, pa i univerzalističke, “pozorišne antropologije”; dok su drugi umetnici poput grupe Apsolutno, Ane Miljanić, Milice Tomić idr. alternativu nalazili u demokratskim vrednostima civilnog društva i jačanju individualnog subjekta.

Politička u ovom smislu nije samo umetnosti sa vaninstitucionalne ili nezavisne scene. To može biti i umetnost koja pripada tzv. institucionalnom mainstreamu, onda kada je ona antagonistička dominantnim društveno-političkim diskursima (iako ne i produkcijskim dispozitivima). Na primer, u oblasti tzv. “repertoarskog teatra” u Srbiji drama Nebeski odred Aleksandra Obrenovića i Đorđa Lebovića, drama i predstava Je li bilo Kneževe večere? Vide Ognjenović ili drame Biljane Srbljanović Beogradska trilogija, Porodične priče i Pad preraspoređuju tada aktuelne javne diskurse uvodeći u njih nove odnosno isključene političke glasove i subjekte. U navedenim primerima to su: ljudsko biće lišeno ljudskih prava i svedeno na “goli život” u Auschwitzu koje gubi sve društveno, od ideala do brige za bližnjeg; (19ovekovni) srpski političari koji fikcionalizuju “mit o Kosovu” i izmišljaju “kneževu večeru”; i demokratsko-liberalni, prozapadni i urbani glas “druge Srbije”.

Iako nisu nastale zajedno niti referirajući jedna na drugu, ovakvoj razradi politike Jacquesa Rancièrea bliska je teoretizacija praksi svakodnevnog života Michela de Certeaua.[3]

De Certeau u knjizi Praktikovanje svakodnevnog života uvodi seminalnu razliku između strategija i taktika života i življenja u savremenom društvu. Strategije pripadaju poretku društvenih institucija. Njih karakterišu određeni proizvodi (jezik, prava, običaji, komercijalni proizvodi, kultura, umetnost itd) ali i fizičko mesto/prostor i sopstvena istorija i tradicija. Tom (velikom) investicijom, one grade svoj autoritet i društvenu moć, ali istovremeno postaju nefleksibilne i inertne. Tako je cilj institucija pre svega perpetuiranje samih sebe, te one teže masovnosti proizvodnje i uniformnosti korisnika. Drugim rečima, one predviđaju određene načine življenja kroz institucionalni sistem, odnosno načine upotrebe, recimo, kulture u svakodnevnom životu pojedinaca. Kao dominantni načini upotrebe, prema de Certeauu, identifikovani su konzumacija i podređivanje. Uvodeći pojam taktike, de Certeau skreće pažnju da se radi o pogrešnoj interpretaciji, jer se institucije ne “konzumiraju” kao takve, već se “koriste” na različite načine u svakodnevnim životima pojedinaca, u zavisnosti od njihovih potreba. Taktike su tako pre svega metodologije (zatim, metode i tehnike) individualizacije i prilagođavanja institucija pojedinačnom životu. One mogu ići do izigravanja, subvertiranja i divertiranja tih institucija, ali nikad sa namerom da njima ovladaju, da ih preuzmu, da same postanu nove strategije. U toj slabosti taktika leži njihova osnovna snaga i ujedno osnovni kritički gest de Certeauove studije – ona pokazuje svakodnevni život kao aktivan proces i stalnu borbu običnog čoveka protiv institucija koje teže da ga asimiluju i podrede svom poretku.

Ako se vratim na aspekte političnosti umetnosti u Srbiji i regiji, ovim putem dolazimo do razlikovanja koje je komplementarno Rancièreovoj diferencijaciji politike. Povezujući ove dve teoretizacije, utvrdila bih sledeće.

Strategije političnosti umetnosti se kreiraju u području makro kulturnih politika, sprovode se njihovom reprodukcijom kroz pojedinačne kulturno-umetničke radove, dela i projekte, a regulišu različitim oblicima cenzure. Manifestacija prenošenja Štafete mladosti i Sletovi na stadionu JNA za Dan mladosti očigledno su sprovodili socijalističke diskurse “bratstva i jedinstva”, vere u (još bolju) budućnost, ali i neupitnu glorifikaciju “vođe”. Rani BITEF je bio ostvarenje politike neortodoksnog jugoslovenskog socijalizma i “nesvrstanih” u hladnoratovske blokove, promocijom inovacije, eksperimenta i multikulturalizma u izvođačkim umetnostima. Predstave poput Golubnjače Jovana Radulovića u režiji Dejana Mijača i Kosovske hronike Rajka Đurđevića u režiji Cisane Murisidze ili film Kosovski boj Zdravka Šotre po scenariju Ljubomira Simovića direktno su reprodukovali mitotvorski nacionalistički diskurs režima Slobodana Miloševića. Cenzura – koja otvara celo jedno novo poglavlje za koje sad nemam vremena – najkraće rečeno služi regulaciji sprovođenja kulturno-umetničkih strategija i stoga se u Ranciereovoj terminologiji s pravom može nazvati “policijskom metodom”. Svakako oblici cenzure su vrlo različiti, naročito kako se približavamo aktuelnom kontekstu i dobu postsocijalizma i tranzicije ka kapitalizmu. Srećemo je u obliku pravnih regulativa, specijalizovanih komisija, umetničke/autorske autocenzure, produkcijske cenzure do sofisticiranih i gotovo neprimetnih mikroregulativa sveta umetnosti. Jedan od cenzurisanih pojmova u regiji danas je upravo sam pojam Regije shvaćen kao kulturni prostor bivše Jugoslavije. Iako ne postoji nijedan zakon niti komisija koja zabranjuje pojam regije, on je kao politički sasvim nepodoban isključen iz strateških kulturnih politika kako država u regiji tako i internacionalnih fondacija (na njegovom mestu imamo strateške pojmove Regije – koji se menjaju tokom proteklih 15 godina u zavisnosti od aktuelnih političkih agendi: Balkan, Jugoistočna Evropa, Zapadni Balkan itd), i to isključenje regulišu stručne komisije za dodelu grantova kulturno-umetničkim projektima.

Taktike političnosti umetnosti, s druge strane, pripadaju domenu kritičkih i proaktivnih mikro pristupa i singularnih intervencija u aktuelnu podelu čulnog. Recimo, upravo malopre pomenuti pojam Regije koji uvodi nezavisna scena u ex-Jugoslaviji 2000ih predstavlja jedan od taktičkih gestova. Ovaj pojam regije, kao i retrogardna preterana identifikacija sa nacističkim diskursom i ikonografijom NSK 80ih jesu taktički ne samo jer su u otporu ponuđenim strategijama, već i jer nisu težile niti teže da postanu strategije. NSK se nikada nije zalagao za opštu “nacifikaciju” javnog diskursa u SFRJ ili kasnije u Sloveniji, već za uznemiravanje javnog diskursa uvođenjem u njega naci-glasa, kao krajnje konsekvence totalitarizma, populizma, birokratizacije i korupcije sistema koji je u međuvremenu izgubio iz vida komunističke imperative slobode, jednakosti i solidarnosti. Ako se malo vratimo u prošlost, kao umetničke taktike pomenuću neoavangardne i konceptualne body art performanse (Katalin Ladik, Marina Abramović, Tomislav Gotovac idr) koji su uveli na margine javnog diskura figuru ogoljenog individualnog tela i pitanja singularne telesne egzistencije u kontekstu samoupravnog socijalizma i njegovog diskursa bestelesnog kolektivizma. Film WR: Misterije organizma Dušana Makavejeva otvorio je pitanje seksualnosti, kao lične želje i slobode koja nije uračunata u socijalistički revolucionarni diskurs sveopšteg oslobođenja čoveka. Intuitivno prepoznavajući značaj raspodele čulnog, državni sistem je sprečio uvođenje ovog pitanja u javni diskurs, te je prikazivanje filma doslovno bilo zabranjeno narednih 16 godina. Istom logikom, iz državno kontrolisanih masmedija u Srbiji 1990ih bile su isključene slike opsednutog Sarajeva. Jer, (sve) ono što uđe u javno polje i dobije mesto u njegovoj raspodeli čulnog, (sve) ono što se daje videti i čuti postaje potencijalni društveni agens. Politika ga stoga precizno reguliše (police), ali i dereguliše (politics).

Međutim, ovi procesi nisu uvek tako očigledni i jednosmerni, kako navedeni primeri sugerišu. Iz skorije prošlosti, ambivalentna i indikativna je pozicija tzv. “Soros-realizma”, koji se odnosi na vaninstitucionalnu umetničku scenu u tranzicijskim državama bivšeg Istočnog bloka, pa time i na alternativnu umetnost u regiji 90ih.

Polazna teza u interpretaciji je da je ova umetnička scena generalno bila kritična prema većinskoj ili barem vladajućoj politici i kulturnoj politici u Srbiji i drugim državama regije, ali je istovremeno sprovodila politike i kulturne politike neoliberalnog kapitalizma i civilnog društva, kreirane od strane internacionalnih fondacija (pre svega Sorosa i Fonda za otvoreno društvo), koje su podržavale tu scenu. Sam termin “Soros-realizam” je artikulisao estetičar i teoretičar umetnosti Miško Šuvaković.[4] Naziv i pojam je temeljno problematizujući i provokativan, jer zaključak koji sledi iz njega jeste da kritička politička pozicija vaninstitucionalne scene nije bila taktička – autohtona, mikro, provizorna i bottom-up, već strateška – fondacijski kreirana na makro planu i sprovedena top-down. Kao konsekventna posledica tako viđene političnosti te scene javlja se i (auto-)standardizacija njenog diskursa (“diskurzivna policija”). Ona se ne sprovodi brutalnim policijskim metodama, već se, prema Šuvakoviću pojavljuje kao:

meko suptilno uniformisanje i normiranje postmodernog pluralizma i multikulturalizma kao kriterijuma prosvećenog političkog liberalizma koji treba da realizuju evropska društva na prelazu u novi vek. (Ideologija izložbe: o ideologijama Manifeste)

Naravno, pojam je naišao na negativan prijem na samoj (bivšoj) vaninstitucionalnoj sceni. Poseban problem je što on nije došao “iz suprotnog tabora”, kulturnih aparatčika tada vladajućeg režima koji je aktere te scene nazivao “stranim plaćenicima” zbog izneveravanja ideja patriotizma, koje je scena ionako videla kao kvazi-konsenzualne.[5] Termin “Soros-realizam” Šuvakovića otvara druga pitanja – pitanja strukturne neautentičnosti kritike vaninstitucionalne scene i njene strateške orijentacije, u smislu da je ta kritika bila na izvestan način “naručena” od strane Soros fondacije i težila da bude nova strategija, što je zaista i postala nakon političkih promena 2000. godine.[6]

Ali problem koji ovde imamo sa “Soros-realizmom” je, rekla bih, složeniji, i na kraju izlaganja bih otvorila još jednu perspektivu razmatranja policijskog i političkog, odnosno strateškog i taktičkog umetničkog delovanja u specifičnom društvenom kontekstu danas. Kompleksnost problema je u tome što je sama politika neoliberalizma do te mere fleksibilna i asimilativna, da na nivou kulturne politike uključuje raznovrsno mnoštvo umetničkih diskursa, tehnika, sadržaja i pozicija, koje nisu sve nastale kao njene strateške realizacije, niti su nužno prepoznate od strane autora koji ih sprovode kao kontribucije toj makro politici. Nekada su, upravo suprotno, proizašle iz mikro htenja i autohtonih taktičkih gestova kritičkih subjekata, koje kanibalistički neoliberalni politički diskurs lako vari, asimiluje, a često i podržava kao sopstvenu potvrdu. U tom smislu, dijahronijski gledano, one nisu neautentične i naručene, čak i ako postoje pojedinačni slučajevi isporučivanja narudžbina neoliberalnoj kulturno-političkoj strategiji, već se u sihnronijskoj perspektivi radi o njihovoj strukturnoj transformaciji od strane neoliberalnog diskursa. U tome je, rekla bih, i glavni argument odbijanja termina “Soros-realizam”, dok je on, istovremeno, najprecizniji instrument strukturne disekcije političnosti vaninstitucionalne scene 90ih. No to je, rekla bih, mogla da reflektuje tek nezavisna kulturno-umetnička scena 2000ih, kada su osnovne političko-ekonomske ideje neoliberalnog kapitalizma društveno ostvarene.

Aldo Milohnić u knjizi Teorije savremenog teatra i performansa treći deo knjige naziva Strateški dispozitivi: umetnost i vladavina prava.[7] Deo se bavi problematikom autonomije umetnosti u neoliberalno kapitalističkoj državi danas. Milohnić razmatra brojne primere artivističkih, kritičkih i subverzivnih umetničkih projekata i radova sa savremene slovenačke i intenacionalne scene, koji su ne potencijalno provokativni nego koji su zaista isprovocirali reakcije medija, javnog mnjenja, pa i pravosuđa. Kroz njih, Milohnić nas vodi kroz gustu mrežu »nevolja s umetnošću« koje se pojavljuju kada je postavimo u okvire pravnih sistema današnjih država. S jedne strane, on ukazuje na rastegljivost hanibalističkog neoliberalnog sistema, koji proždire svaku kritiku, koristeći cinizam kao glavnu samoodbranu, a s druge strane ukazuje na značajno smanjenje tolerancije tog društva u situacijama kada je ugrožena njegova sigurnost. Što se tiče pravnih osnova, u Sloveniji, kao i mnogim evropskim državama, umetnosti su zakonom zagarantovani funkcionalni imunitet i autonomija. Međutim, tu se nalazi i prvi paradoks: ključni ograničavajući faktor artivističkih odnosno direktnih akcija je sposobnost samog neoliberalnog sistema da asimiluje prodore realno postojećeg političkog mišljenja, čime ih pacificira i komodificira. Tolerantnost tog sistema je podložna temeljnoj političkoj kritici, jer, kako Milohnić napominje: “tolerantnost je privilegij tistega, ki ima moč, da tolerira” (ibid, str. 152). Ipak, autor nas ne ostavlja ušuškane u iluziji kako je jedini problem sa slobodom umetnosti to što je njena sloboda već-uračunata u sam sistem. U nastavku razmatranja, on uvodi drugi paradoks sa autonomijom umetnosti i ukazuje na krizne momente (npr. 11. septembar) – koji poprimaju oblik sve kontinualnijeg stanja – kad savremene države u odbrani svoje ugrožene sigurnosti, znatno smanjuju tolerantnost i počinju da ugrožavaju slobodu umetničkog izražavanja. U tim procesima dolazi do histerične reakcije vlasti, koja počinje da brka i tako udaljene pojmove kao što su umetnost i terorizam. Tako se opet vraćamo pitanju autonomije umetnosti i umetničkog imuniteta. Opor zaključak koji iz Milohnićevih razmatranja sledi je da umetnost, pa i ona veoma kritička i subverzivna, po pravilu stvara mnogo manje problema nego što bi htela, te da je autonomija umetnosti koju garantuju ustavi i druge zakonske regulative upravo dokaz njene benignosti i čak služenja neoliberalnoj državi. Međutim, čak i tako benignoj, autonomija joj je direktno zavisna od spoljašnjeg faktora – državne administracije, političara, zakonskih regulativa – koji joj je može dati i oduzeti, po potrebi.

Ova završna razmatranja “Soros-realizma” i umetnosti u aktuelnim neoliberalno kapitalističkim državama mi se čine značajna jer nas upozoravaju da i u umetničkom radu i u teoretizaciji političnosti umetnosti treba pažljivo razumeti da li je ona sprovedena kao policija ili politika, kao strategija ili taktika, u zavisnosti od u određenom trenutku aktuelnog društvenog konteksta, njegove strukture i subjekata koji ih sprovode i figuriraju na javnoj sceni. Bez ovih odrednica, političke nalepnice kao što su: levičarski i desničarski, socijalistički i kapitalistički, komunistički, demokratski, socijaldemokratski, nacionalistički, liberalni itd. vrlo malo znače – i ne mogu značiti više bez svog kontekstualnog lociranja.


[1] Jacques Rancière, Le Partage du sensible: esthétique et politique, La Fabrique, Pariz, 2000 / The Politics of Aesthetics: The distribution of the sensible, Continuum, London, 2004; kao i Disagreement: Politics and Philosophy, University of Minnesota Press, Minneapolis, 1999

[2] U Jacques Rancière, Disagreement, http://www.16beavergroup.org/mtarchive/archives/001579.php

[3] Michel de Certeau, The Practice of Everyday Life, University of California Press, Berkeley, 1984.

[4] Vid. Miško Šuvaković, “Ideologija izložbe: o ideologijama Manifeste”, Platforma SCCA, br. 3, Ljubljana, 2002, http://www.ljudmila.org/scca/platforma3/suvakovic.htm

[5] Javna tribina “Fondacijska umetnost” u okviru izložbe O normalnosti, MSU, Beograd, 02. 11. 2005.

[6] Recimo, u Srbiji, ključni akteri Sorosovog Centra za savremenu umetnost Beograd iz 90ih prešli su u Muzej savremene umetnosti na pozicije kustosa i direktora. Da stvar bude još problematičnija, jednu od svojih ključnih izložbi o alternativnoj umetnosti 90ih nazvali su O normalnosti. Blagonaklono verujem da je naziv zasnovan na ciničnoj inverziji binarnog para normalno (prva Srbija) – nenormalno (druga Srbija) u Srbiji 90ih. Ali, nažalost, on istovremeno vrši policijsku “normativizaciju” javnog diskursa umetnosti, sa pozicije Muzeja koji strateški određuje šta je normalno a šta nenormalno, te još jednom potvrđuje da je taktika CSU bila samo nužno privremeno rešenje u osvajanju strateške pozicije.

[7] Aldo Milohnić, Teorije sodobnega gledališča in performansa, Maska, Ljubljana, 2009.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

KAPITAL KAO ERSATZ: automatizam umesto autonomije :: Darko Drašković

1

Početkom 1820-ih, this site kada Marx još uvek nije imao ni pet godina, razotkrivena je jedna vrlo domišljato konstruisana prevara. Naime, 1770-e konstruisao je Volfgang fon Kempelen mehaničkog Turčina, automatizovanog igrača šaha. Mašina se sastojala od modela ljudske glave i trupa u prirodnoj veličini, obučenog u tradicionalnu garderobu turskog čarobnjaka – na glavi je nosio turban, u levoj ruci držao je dugu, tanku lulu, dok mu je desna ruka ležala na komodi, na čijoj su se površini nalazile šahovska tabla i figure. Izgledalo je kao da mehanizam može da odigra jaku partiju šaha protiv čoveka, kao i da može da izvede skakačev kružni put – šahovski problem koji zahteva da konj obiđe čitavu tablu, zauzimajući, pri tome, svako polje samo po jednom. Početkom 1820-ih ispostavilo se, međutim, da se u komodi krije majstor šaha, koji, u stvari, vuče poteze koji su publici izgledali kao potezi koje vuče sama mašina.

Opisana prevara, očigledno se oslanjala na jedan quid pro quo. Uopšteno gledano, quid pro quo, posebno u svojoj skraćenoj verziji quiproquo, predstavlja vrstu nesporazuma u kojoj subjekt misli za neku osobu ili stvar da je neka druga osoba ili neka druga stvar. Specifičnost efekta quiproquo, kada je u pitanju pomenuti mehanički Turčin, sastojao se u zameni osobe za stvar – publika je, naime, mislila da mašina-stvar igra šah, zamenjujući time, a da toga nije ni svesna, operatera-osobu mašinom-stvari. I obrnuto, specifičnost efekta quiproquo, u slučaju koji razmatramo, počivao je, takođe, u zameni stvari za osobu – publici se, naime, činilo kao da je mrtva mašina-stvar živi čovek-igrač.

Opisani quid pro quo veoma zgodno izražava suštinu Marxovog shvatanja fetišizma. U Kapitalu Marx, objašnjavajući fetišizam robe, kaže: “Tajanstvenost robnog oblika sastoji se prosto u tome što on ljudima društvene karaktere njihovog vlastitog rada odražava kao karaktere koji objektivno pripadaju samim proizvodima rada, kao društvena svojstva koja te stvari imaju od prirode, a otuda im i društveni odnos proizvođača prema celokupnom radu odražava kao društveni odnos koji izvan njih postoji među predmetima … Zbog toga se društveni odnosi prikazuju kao stvarni odnosi među licima, a društveni odnosi među stvarima[1]. Marx, vidimo, quid pro quo fetišizma robe shvata dvosmerno. Sa jedne strane odnosi među ljudima, licima (osobama) prikazuju se, odražavaju se kao odnosi među stvarima. Sa druge strane, odnosi među stvarima odražavaju se, prikazuju kao odnosi među osobama.

Govoreći o odnosima među stvarima, kao i u odnosima među osobama (licima), Marx govori o kretanju robe na tržištu, preciznije, Marx govori o razmeni robe na tržištu. “U slučajnim i stalno kolebljivim odnosima razmene njihovih proizvoda”, kaže Marx, “radno vreme potrebno za njihovu [roba] proizvodnju sprovodi se silom kao regulatoran prirodni zakon, kao, recimo, zakon teže, kad se kome kuća sruši na glavu”[2]. Nemamo trenutno vremena, a ni potrebe, da detaljnije ulazimo u problem zakona vrednosti koji Marx izlaže, na primer, u Kapitalu ili u Osnovnim crtama kritike političke ekonomije. Dovoljno je, za naše potrebe, da znamo da zakon vrednosti predstavlja regulativni princip razmene roba: vrednost prema kojoj se robe na tržištu razmenjuju izražava prosečno, društveno potrebno radno vredme neophodno za proizvodnju nekog proizvoda, ili drugačije, vrednost je srazmerna prosečnoj, društveno potrebnoj količini ljudskog rada neophodnoj za proizvodnju datog proizvoda.

Ovaj regulativni princip funkcioniše kao prirodni zakon jer ne zavisi ni od razuma ni od volje “dramskih lica” činova razmene. Zakon sveta roba i njihovog kretanja na tržištu, individue, doduše, mogu saznati, ali ni u tom slučaju zakon neće zavisiti od znanja onoga koji ga saznaje. Isto tako, saznanje zakona sveta roba i njihovog kretanja na tržištu pojedinac može iskoristiti za neku ličnu, privatnu dobit, ali ni u tom slučaju važenje ili nevaženje ovog zakona neće zavisiti od njegovog htenja[3]. Jednom reči, “prirodni društveni odnosi” jesu, kaže Marx, “izvan kontrole dramskih lica”[4].

U rezultatu, kapital kao organizam proizvodnje i razmene, ne pokazuje se samo kao quid pro quo u kome se “društveni odnosi prikazuju kao stvarni odnosi među licima, a društveni odnosi među stvarima“, već i kao jedna neobična “razmena” karakteristika koja se stvarno dešava. Subjekti, osobe, ljudi koji proizvode, gube svoje osnovne karakteristike, razum i volju, znanje i htenje, itd., gubeći na taj način slobodu, dok objekt, preuzimajući tu slobodu na sebe, postaje, poput Hobbesovog suverena na koga podanici prenose svoje slobode, gospodar. Ovaj stvarni quid pro quo, u kome se od osoba stvarno otuđuje ono što ih čini osobama, tj. opšta sposobnost čoveka da bude svoj vlastiti gospodar, a u kome kapital prisvaja ovu sposobnost, ispostavljajući se tako kao čovekov gospodar, naziva se u marksizmu alijenacijom. Alijenacija sadrži tri momenta:

Moment 1: “društveni karakter djelatnosti, kao i društveni oblik proizvoda … pojavljuju se ovdje kao nešto individui tuđe, stvarno (sachliches)”[5].
Moment 2: proizvodi ljudskih ruku “izgledaju kao samostalna obličja, obdarena vlastitim životom, i koja se nalaze u odnosima među sobom, kao i sa ljudima”[6].
Moment 3: “vlastitio njihovo društveno kretanje ima za njih [ljude, proizvođače] oblik kretanja stvari pod čijom kontrolom stoje, umesto da oni [ljudi, proizvođači] njih kontrolišu”[7].
Rezultat alijenacije predstavlja uspostavljanje kapitala kao subjekta. Međutim, kao što smo već rekli, reč je o jednom neobičnom subjektu. Reč je o subjekt koji ima slobodu, ali nema znanje i htenje, svest i volju. Što je ovaj subjekt nezavisniji od ljudi, to su ljudi više zavisni od njega. Drugim rečima, on, poput suverena, gospodari ljudima, a ljudi su njegovi podanici. Njegovu vladavinu ne ograničava ništa – on nema spoljašnju granicu. On nije slobodan, međutim, samo zbog toga što njegovo gospodstvo ne ograničava ništa, samo zbog toga što vlada svime itd. On je slobodan zato što ima “okultno svojstvo da rađa vrednost, jer jeste vrednost”. Kretanje robe na tržištu, uključujući tu i robnu proizvodnju, u kome kapital-vrednost “donosi višak vrednosti njeno je vlastito kretanje, njeno vlastito oplođavanje, dakle samooplođavanje[8].

U figuri samooplođavanja možemo prepoznati jednu od ključnih kategorija klasičnog nemačkog idealizma – kategoriju autoprodukcije, autokreacije, ili apsolutnog subjekta. Apsolutni subjekt jeste subjekt koji saznajući sebe proizvodi sebe, proizvodeći sebe saznaje sebe. Upravo zato Hegel hoće “da se ono istinito shvati i izrazi ne samo kao supstancija nego i kao subjekt”. Supstancija je, naime, nešto što postoji samo po sebi, što svoju egzistenciju ne duguje drugom, ona je uzrok same sebe, i zato za nju kažemo da je apsolutna. Međutim, u Hegelovoj filozofiji, ova supstancija obdarena je samosvešću, i zato je subjektivna. Štaviše, ona je apsolutna, samo zato što je subjektivna, tj. njena samoproizvodnja koincidira sa njenom samosvešću. Po analogiji, samonikli proces kapital-vrednosti Marx ne želi da shvati samo kao proces bez subjekta, kako se inače shvataju prirodni proces, pa bili oni i “prirodni društveni odnosi izvan kontrole dramskih lica”, dakle, ne samo kao proces, već ujedno i kao subjekt: “vrednost ovde postaje”, kaže Marx misleći na robnu proizvodnju, “subjektom procesa u kome stalno menjajući oblike novca i robe ona menja i samu svoju veličinu, te se kao višak vrednosti odvaja od same sebe kao prvobitne vrednosti, oplođujući samu sebe[9].

Uprkos svojoj samoproizvodnji, vrednost ne figurira kao apsolutni subjekt. Marx ovom subjektu daje drugo ime: kapital-vrednost, u robnoj proizvodnji i kretanju robe na tržištu, “stalno prelazi iz jednog oblika u drugi [novac i robu], ne gubeći se u tom kretanju te se tako pretvara u automatski subjekt.” Dakle, kada govorimo o kapital-vrednosti nije reč o apsolutnom subjektu – reč je automatskom subjektu. Reč je o “čudovištu koje ima svoju dušu, koje počinje ‘raditi’ kao da u njemu toplo srce kuca”. Međutim, ova duša, neobična duša, nije ista kao “duša” apsolutnog subjekta. Naime, termin “duša” Marx upotrebljava u ovom kontekstu onako kako ga upotrebljavaju stari Grci. Rekavši duša, on misli na sposobnost “samokretanja”, na sposobnost automatizma. Duša se, međutim, razlikuje od duha, čija se esencija koncentriše u samosvesti. Naš automatski subjekt kreće se sam od sebe, proizvodi/kreira samog sebe, ali bez samosvesti i bez kontrole/vlasti nad sobom, pa makar mu sve ostalo bilo potčinjeno. Reč je o slepom, nesvesnom subjektu, nagonskom subjektu koji “prisilno ponavlja” samo jednu operaciju: “stvara višak vrednosti”, tj. “svojim postojanim delom, sredstvima za proizvodnju, usisava što je moguće veću masu viška vrednosti”[10].

Prava suština onoga što se naziva Marxovim humanizmom ne krije se u Marxovoj oceni čoveka kao najvrednijeg naprosto. Marxov humanizam nije antropološki humanizam. Njegov humanizam je humanizam subjekta – subjekt je ono najvrednije, najvrednije zato što je apsolutno, ili drugačije, autonomno. Autonomija ovde označava “opštu sposobnost subjekta da bude svoj vlastiti gospodar”, tj. da bude slobodan, ili kantovski rečeno, da bude uzrok, a da ne bude posledica. Autonomija označava “sposobnosti” subjekta da apstrahuje od svega onoga što ga određuje – od svake moguće determinacije ili predikata – i da na jedan aktivan način odredi svoju vlastiti volju i svoje suštinske predikate. Biti autonomni subjekt značilo bi, Aristotelovim jezikom rečeno, biti supstancija bez unapred (transcendencijom, prirodom, društveno-istorijski) datih predikata, ili rečeno sartreovski, autonomija subjekta sastojala bi se u tome da njegova “egzistencija prethodi esenciji”. Čovek za Marxa ima najvišu vrednost samo zato što je autonomni subjekt u navedenom smislu, ili bar ima potencijal da to bude, iako, usled vladavine kapital-vrednosti on to još uvek nije.

Dok je “životinja neposredno jedinstvena sa svojom životnom delatnošću”, kaže Marx u tekstu Otuđeni rad, “čovek čini samu svoju delatnost predmetom svog htenja i svoje svesti” – “to nije određenost s kojom se on neposredno stapa”. “Samo zato je njegova delatnost slobodna delatnost”[11]. Kapital-vrednost ne čini, međutim, svoju životnu delatnost, tj. stvaranje viška vrednosti, predmetom svog htenja i svoje svesti. On je poput životinje “neposredno jedinstven sa svojom životnom delatnošću” teran jednim jedinim životnim nagonom, nagonom da se oplođuje. Njegovo oplođivanje, pak, figurira kao samooplođivanje. Kapital-vrednost ima, podsetimo, “okultno svojstvo da rađa vrednost, jer jeste vrednost”, tj. ima moć da se samoproizvodi, da se samostvara. Upravo ta konjunkcija samooplođavanja i životinjskog karaktera kapital-vrednosti čini od nje automatskog subjekta. Automati možda imaju dušu, tj. sposobnost da se kreću sami od sebe, ali definitivno nemaju duh – tj. samosvest, ili Marxovim terminima rečeno, nemaju sposobnost da svoje delovanje učine predmetom svog htenja i svoje svesti. Reč je o subjektu koji deluje potpuno neplanirano i nekontrolisano, slepo i slučajno, funkcionišući na taj način kao priroda, nagonski. Reč je o kvazi-prirodnom kvazi-subjektu, o nečemu što je više od procesa bez subjekta, ali manje od prakse autonomnog subjekta.

Kvazi-prirodni kvazi-subjekt, ili drugačije, automatski subjekt razlikuje se od autonomnog subjekta. Dok autonomni subjekt ima moć da bude uzrok, a da, pri tome, ne bude posledica, tj. ima moć da deluje sam od sebe, kretanje automata uvek je posledica nekog uzroka koji se razlikuje od automata. On, naime, mora da dobija energiju od nečeg drugog, bez obzira da li tu energiju prima u obliku konstantnog priliva ili je akumulira, kako bi je, trenutno, ili kasnije, oslobodio u “autonomnom” kretanju. Bez pokretačkog uzroka, bez inputa energije, postojani kapital, a to su uslovi rada, sredstva rada i predmet i rada, ostaju mrtve, beživotne stvari. Šta im daje život? Živi rad ima sposobnost da oživljava ono beživotno, mrtvo – rad je živi kvasac koji se pripaja mrtvim elementima postojanog kapitala[12]. Živi rad mora “te stvari dohvatiti, probuditi ih iz mrtvih”[13].

Međutim, živi rad na taj način budi iz mrtvih “čudovište koje ima svoju dušu, koje počinje ‘raditi’ kao da u njemu toplo srce kuca”[14]. “Kapital je mrtav rad koji oživljava kao vampir samo usisavajući živi rad”[15]. Marx pod mrtvim radom podrazumeva rad koji se preobraća “iz oblika nemira u oblik stalnosti, iz oblika kretanja u oblik predmetnosti”[16]. Proces proizvodnje gasi se u proizvodu, a ono što “se na strani radnika ispoljavalo kao kretanje, očituje se sada na strani proizvoda kao svojstvo mirovanja”[17]. Upravo taj predmet, stvar, koja sama po sebi miruje, koja postoji u obliku stalnosti, otuđuje se od radnika u obliku kapital-vrednosti. Ona se osamostaljuje u odnosu na njega i vraća se kao njemu strana sila, koju on pogrešno prepoznaje kao nešto tuđe, da bi ga potčinila, učinila zavisnim i kontrolisala. Život koji je radnik dao predmetu, suprotstavlja mu se sada kao nešto neprijateljski i strano.

Taj vampir, koji ima neutaživu žeđ za “živom krvi rada”, živi i oživljava “samo usisavajući živi rad”. Ako kapital-vrednost shvatimo kao živog mrtvaca, onda, sa druge strane, živi rad možemo shvatiti kao mrtvi život, ili preciznije, umrtvljavani život. Pod mortifikujućim dejstvom kapital-vrednosti, radna snaga, čije trošenje predstavlja živi rad, kržljavi i unakažava se. Kapitalistička proizvodnja “proizvodi i prevremeno iscrpljenje i ubijanje same radne snage[18]. Ako kapital-vrednost figurira kao automatski subjekt, onda radna snaga, podložena njoj, dobija oblik subjektivnog automata – subjekta čiji se esencijalni predikati, a to su znanje i htenje, razum i volja, iscrpljuju i ubijaju. Sve se dešava, u Marxovom Kapitalu, kao borba na život i smrt čoveka i kapital-vrednosti.

Marxov humanizam, međutim, neposredno predstavlja humanizam subjekta, a samo posredno humanizam čoveka, tj. antropološki humanizam. U skladu sa tim, Marx slobodu shvata kao autonomiju. Slobodan je samo onaj subjekt u kome funkcija suvereniteta i funkcija podaništva koincidiraju. Drugim rečima, slobodan je samo onaj subjekt koji gospodari sobom. Međutim, kapital-vrednost u potpunosti gospodari, doduše, ljudima, i delimično, iz dana u dan sve više i više, prirodom, ali ne gospodari sobom, budući da su samosvest i samokontrola dva nužna uslova vlasti nad sobom. Kapital-vrednost predstavlja automatsku, tj. slepu, nekontrolisanu nagonsku mašinu koja koja funkcioniše na eksploataciju. Prema tome, njena (kapital-vrednosti) sloboda može biti samo zamena ili supstitut, bleda kopija originalne, istinske slobode. Automatski subjekt, konsekventno, može biti samo pod-ekvivalent stvarnog, tj. autonomnog subjekta. Automatski subjekt, prema tome, predstavlja ersatz, lošu zamenu, za autonomnog subjekta. Taj ersatz, međutim, budući da se (bespravno) nalazi na mestu na kome bi (s punim pravom) trebalo da se nalazi original, zauzima/oduzima prostor za relizaciju originalne, istinske autonomije i subjektivnosti. Kapital-vrednost se ponaša kao stanar koji se bespravno uselio u zgradu vlasti i slobode, kompromitijući i podrivajući na taj način i jedno i drugo.

Uprkos tome što bespravno prisvaja slobodu i vlast, uprkos tome što ih de facto podriva, kapital-vrednost proizvodi stvarni, objektivni privid da slobodom i vlašću raspolaže punim pravom. On to čini time što se izdaje za fizičko lice (osobu) ili bar za pravno lice (osobu).

“Sposobnost da se restituiše akumulirana energija u spontanom kretanju načinila je od mašine imitaciju živog organizma”[19]. Ova imitacija je, u slučaju kapital-vrednosti, tako verna originalu, da se ljudima karakter njihovog vlastitog rada, a to je,kao što smo videli, životnost, procesualnost, kretanje živog rada, pokazuje njima kao objektivno svojstvo mrtvog rada, tj. kapital-vrednosti, svojstvo koje joj pripada od prirode. Čini se kao da je u prirodi kapitala da se samooplođuje – kapital zapošljava ljude, kapital plaća poreze itd. Specifičnost efekta quiproquo, sa kojim imamo posla kada je u pitanju kapital-vrednost, sastoji se u zameni osobe za stvar – ljudi misle da se automat-stvar kreće sam od sebe, da se oplođuje sam od sebe, zamenjujući time, a da toga nisu ni svesni, radnu snagu kapital-vrednošću. Ali i obrnuto, specifičnost efekta quiproquo, o kome je ovde reč, počiva i u zameni stvari za osobu – ljudima se, u kapitalističkom načinu proizvodnje, čini kao da je mrtav automat-stvar živi subjekt-osoba.

“Konstruktori XVIII-og veka, Vokanskon …, Kempelen odevali su svoje automate, svirače flaute ili daira, igrače ili pisare, itd. ne bi li sakrili mehanizam koji ih pokreće”. Zadivljenost njihovim automatima javljala se kod publike kada bi gledala ove automate kako igraju sami od sebe[20]. Automat u renesansni predstavlja igračku koja izaziva divljenje, a od XVI veka pa nadalje, ovi čudesni uređaji sve više se zatiču u tzv. Wunderkammern, tj. kabinetima retkosti prinčevskih dvorova u Evropi. Svojstvo igračke koja izaziva divljenje, automat zadržava u XVII i XVIII veku. U XIX veku, posebno u okviru romantizma, automat, međutim, uzima obličje androidnog monstruma. Marx, stoga, izražava jedno opšte mesto svojeg vremena, kada kapital-vrednost naziva “čudovištem koje ima svoju dušu, koje počinje ‘raditi’ kao da u njemu toplo srce kuca”. Bez obzira da li izaziva divljenje ili uteruje strah, specifična delotvornost automata na publiku “pretpostavlja da konstruktor pokaže efekat, a da mu sakrije uzrok”[21]. Prvi korak u neutralizovanju ove delotvornosti sastoji se u skidanju vela sa automata, u nastojanju da se ogoli mrtvi mehanizam koji se skriva iza privida živog kretanja automata. Drugi korak sastoji se u pokazivanju da se iza vela krije osoba koja deluje kao operater ili kao pogonsko sredstvo mašine. U tom smislu, Marxov radnik poručuje kapitalisti: “što ti na taj način dobijaš u radu, gubim ja u supstanci rada .. Ti si možda uzoran građanin, možda član društva za zaštitu životinja, možda čak uživaš glas sveca, ali onoj stvari koju ti prema meni pretstavljaš ne bije srce u grudima. Što u njoj izgleda da kuca, kucanje je mog rođenog srca[22].

Međutim, reprezentacija stvari kao osobe i osobe kao stvari, nije puki subjektivni privid. To je, zapravo, objektivni privid koji zavisi od stvarnih proizvodnih odnosa koji vladaju u jednom načinu proizvodnje. Zato će “odnosi praktičnog svakodnevnog života iz dana u dan pokazivati ljudima providno razumne odnose”, tek onda kada se proces proizvodnje bude podvrgao planskoj kontroli. Proces proizvodnje biće, međutim, podvrgnut planskoj proizvodnji tek onda kada bude “kao proizvod slobodno udruženih ljudi bude stajao pod svesnom planskom kontrolom”[23]. Nije dovoljno, naime, da ljudi proizvode procese proizvodnje, što ih, inače, čini generičkim bićima, otuđenima ili ne, nego oni to moraju činiti planski kontrolisano, tj. sa znanjem i htenjem. Tek u tom slučaju, može se proces proizvodnje podvrgnuti njihovoj vlasti. Kao indirektna posledica ove svesne i namerne, planske i kontrolisane proizvodnje, a kao direktna posledica podvrgavanja, potčinjavanja proizvodnog procesa, uslediće njegova providna razumnost. Marxova “epistemologija”, vidimo, počiva na starom, idealističkom Vikoovom dictumu: “verum est ipsum factum” – sama istina je proizvod. Čovek, u komunizmu, u kome čovek gospodari procesom proizvodnje, može efektivno da sazna ovaj proces, zato što ga kontroliše, a kontroliše ga zato što je sam kreator tog procesa. A ono što smo sami stvorili, misli Vico, transparentnije nam je od onoga što je postalo samo od sebe, nezavisno od nas[24]. Ukratko, čovek će biti slobodan, onda kada proces bez subjekta bude transformisan u praksu subjekta. Još kraće, čovek će biti sloban onda kada “se ono istinito shvati i izrazi ne samo kao proces nego i kao subjekt”.

2

Na čemu, međutim, počiva ovakvo Marxovo shvatanje emancipacije? Marx konstatuje kako će u komunizmu, zajednici slobodnih ljudi “zasnovanoj na univerzalnom razvoju individua i na potčinjavanju njihove zajedničke, društvene produktivnosti kao njihove društvene moći”[25], društveni odnosi biti providno razumni. Vidimo da Marx, govoreći o komunizmu, pretpostavlja dvostruku prozirnost, trasnparenciju: 1) proziran je odnos subjekta prema predmetu rada, i 2) prozirna je recipročna relacija između subjekata[26].

Gde se može pronaći stvarno poreklo ove prozirnosti? Drugim rečima, šta navedenim odnosima, odnosima između subjekta i objekta, kao i odnosima između subjekata, daje njihovu transparenciju? Providna razumnost odnosa, bilo između ljudi, bilo između ljudi i stvari, drugo je ime za očiglednost. “Kategorija subjekta jeste jedna prvobitna ‘očiglednost’ (očiglednosti su uvek prvobitne): jasno je da smo vi i ja subjekti … Kao sve očiglednosti, uključujući i one na osnovu kojih jedna reč ‘označava jednu stvar’ … i ova ‘očiglednost’ da smo vi i ja subjekti jeste jedan ideološki učinak, elementarni ideološki učinak”[27]. Iz koje, međutim, ideologije pojmovi subjekta i objekta crpu svoju očiglednost? Louis Althusser tvrdi da je pravna ideologija dominantna ideologija kapitalističkog načina proizvodnje. To, u suštini, znači da se u pravnoj idelogiji artikulišu ključni pojmovi svih drugih ideologija, i naposletku, ključne kategorije same filozofske ideologije. “Buržoaska vladajuća klasična filozofija”, kaže Althusser, “(i njeni nusproizvodi, čak i oni moderni) izgrađena je na pravnoj ideologiji, a njeni ‘filozofski predmeti… su pravne kategorije ili entiteti: Subjekt, Objekt, Sloboda, Volja, Svojstvo, Predstavljanje, Osoba, Stvar itd.”[28]. Centralni pojam pravne ideologije predstavlja pojam osobe (lica). Ako prosledimo navedenu Althusserovu intenciju, onda možemo naglasiti kako je centralna kategorija celokupne filozofije novog veka, kategorija subjekta, izvedena, preuzeta itd. upravo iz pravno-ideološkog pojma osobe (lica). Korelativno, spekularna kategorija u odnosu na kategoriju subjekta, kategorija objekta, spekularna zato što se subjekt u njoj, takoreći, “ogleda”, izvedena je, takođe, iz jednog od pojmova pravne ideologije – iz pojma stvari. Čini se, prema tome, da Marx ostaje zatočenik “konceptualnog sistema zasnovanog na opoziciji osoba/stvar, dvema osnovnim kategorijama zakona i pravne ideologije”[29]. Mogli bismo, u skladu sa time, konstatovati kako čitava priča o fetišizmu robe predstavlja igru varijacija čije su granice i zakonitost propisani pravno-ideološkom problematikom koja se vrti oko centralne osovine oličene u binarnoj opozicji osoba/stvar.

Štaviše, ni sama Marxova koncepcija komunizma ne ostaje pošteđena ideološke krivice, ili drugačije rečeno, ideološke devijacije. Naime, komunizam kao ideal u kome su transparentni subjekt, objekt, odnos subjekta prema sebi, prema drugom subjektu i objektu, kao i međusobni odnos objekata, predstavlja ekstrapolaciju ideala kodiranog u ideologiji kapitalističkog načina proizvodnje. Taj ideal predstavlja ideal kapitalističkog načina proizvodnje, ideal koji on ostvaruje samo formalno i parcijalno – sloboda je u kapitalističkom načinu proizvodnje samo sloboda da se trguje i da se poseduje, sloboda u kojoj uživa isključivo kapitalista. Sloboda se u kapitalizmu ne ostvaruje, prema Marxu, realno i totalno, kao sloboda uopšte svake individue. Komunizam bi, dakle, predstavljao potpuno ostvarenje ideala kapitalističkog načina proizvodnje.

Da li postoji autentično materijalistički način da se misle fenomeni alijenacije i automatskog subjekta? Drugim rečima, da li postoji način da se navedeni fenomeni misle bez referenci na pojmove osobe i stvari? Postoji li nešto tako kao što je alijenacija koja ne bi bila alijenacija subjekta, otuđenje koje ne bi bilo otuđenje stvari od osobe, koje, ne bi bilo otuđenje od, već bi bilo otuđenje naprosto. Korelativno tome, možemo postaviti pitanje da li postoji način da se pojam automatizma misli bez pojma subjekta, tj. da se pojam automatizma misli bez rekursa na pojam osobe. Naposletku, budući da je pojam zakona jedan od tri osnovna pojma pravne ideologije kapitalističkog načina proizvodnje, može se postaviti pitanje da li postoji način da se pitanje slučajnosti ne postavlja kao pitanje zakonitog učinka slučajnog u odnosu na subjekta, tj. da li postoji neka, tako da kažemo, istorijska kontingencija koja bi bila slobodna od subjekta.

Odgovor na pitanje da li je moguće misliti automatizam bez subjekta pruža Deleuze[30]. On u delu Hiljadu ravni shvata kapitalizam kao specifičnu aksiomatiku. Aksiomatski sistem predstavlja formalnu teoriju koja uređuje neki univerzum diskursa, koji se naziva modelom za datu teoriju, a to čini dodavanjem ili oduzimanje određenih pravila, ili staromodnije rečeno, zakona. (Aksiome su potpuno arbitrarne i indiferentne prema domenu koji uređuju.) Parafrazirajući Badioua, inspirisanog, u pogledu onoga što ćemo izložiti, Althusserom i Lacanom, mogli bismo reći kako nema subjekta formalne teorije. Aksiomatski sitem kao formalna teorija predstavlja čisti prostor bez naličja, obeležja ili mesta za ono što isključuje, tj. za subjekta. Ona predstavlja psihozu bez subjekta, potpuno univerzalizovan delirijum, čistu spoljašnjost bez slepe mrlje[31]. Pojam kapitalističke mašine, kao, automatizovani aksiomatski sistem, nudi nam alternativu pojmu automatskog subjekta. Koncept kapitalističke mašine kao automatizovanog aksiomatskog sistema nudi nam mogućnost da automatizam mislimo bez pojma subjekta.

Marx govori o slučajnosti zakona i zakonitih učinaka, tj. zakona vrednosti i kretanja roba na tržištu, za čoveka/osobu tj. za subjekta. Ono što karakteriše kapitalizam, nije samo slučajnost zakonitog učinka i zakona za subjekta, već i slučajnost samih učinaka zakona u odnosu na zakone, kao i iskrsavanje nezakonitih učinaka, i naposletku slučajnost samih zakona po sebi – važenje zakona vrednosti, u poslednjoj liniji, istorijski je kontingentno. Nasuprot Marxu, mogli bismo reći da kapital ne kompromituje toliko ljudsku slobodu, koja bi se sastojala u vlasti čoveka nad zakonom i zakonitim učincima, koliko kompromituje autentični karakter same istorijske kontingencije i njene emancipatorske kapacitete. “Ne sastoji li se patološka osobenost kapitalističke mašine u njenoj sposobnosti da radi upravo ovo: da konvertuje nasumične empirijske činjenice”, tj. nezakonite učinke ili posledica zakona koje se ne mogu svesti na zakon, “u nove aksiome?”[32]. Drugim rečima, kapitalistička mašina nema unapred definisan skup zakona po kojima funkcioniše, zakona čija bi suspenzija označila kraj funkcionisanja kapitalističke mašine. Naprotiv, ona funkcioniše tako što postavlja ad hoc zakone, zakone koji se menjaju od slučaja do slučaja, zakone koji slučajeve koji su se već dogodili pretvaraju, važeći retroaktivno, u zakonite učinke vlastitog funkcionisanja. “Globalni kapitalizam je mašina – a mašina je samo automatizovani aksiomatski sistem … Kada god se susretne sa granicom ili anomalijom, kapitalizam ima ono što je potrebno da bi izmislio novi aksiom i inkorporirao ono neočekivano”[33].

Kapitalizam možemo, razlikujući ga, uporediti sa onim što je mađarski epistemolog Imre Lakatos nazivao tvrdim jezgrom naučne teorije. Naime, tvrdo jezgro jedne nauke predstavlja skup osnovnih postulata ili odluka, tj. skup osnovnih stavova, iskaza od kojih polazi teorija. Ovaj skup odluka (recimo, Newtonova tri zakona kretanja) brani se po svaku cenu, pa i po cenu modifikacije drugih postulata. Stavovi koji obrazuju tvrdo jezgro nikada se ne dovode u direktnu vezu sa iskustvom, pa, u skladu sa time, iskustvo nikada ne može da ih opovrgne. Kapitalizam bi, nasuprot tome, predstavljao nauku bez tvrdog jezgra, nauku koja je spremna da, po potrebi, promeni svoje najbazičnije postulate, nauku koja je spremna da po diktatku nepredviđenih i nepredvljivih činjenica donosi odluke koje se kose sa temeljnim odlukama koje je donela, može biti, neposredno pre toga. Rečeno jezikom filozofije nauke Thomasa Kuhna, kapitalizam izgleda kao nauka bez paradigme, ili kao nauka bez konstantne paradigme. Štaviše, to je nauka koja nikada ne bi bila u normalnom stanju (normalno stanje nauke je ono stanje u kome se nauka nalazi kada ne preispituje i ne menja osnovne postulate, već kada na osnovu njih vrši istraživanja, akumulirajući nova znanja na starim pretpostavkama), već nauka koja je uhvaćena u permanentnu revoluciju svojih najtemeljnijih uverenja, bez mogućnosti da se (trajnije) zaustavi na nekom određenom skupu aksioma.

Ne sastoji li se, pod datim uslovom funkcionisanja automatizovanog aksiomatskog sistema kapitalističke mašinerije, emancipacija baš u pokušaju da se izumeju novi oblici kontingencije, novi oblici slučajnosti, i to takvi koji bi, na neki način, bili otporni na adaptivno, ad hoc funkcionisanje kapitalističke mašine, slučajeva koji bi bili letalni za njen rad, i koji bi stavili ad acta ne samo zakon vrednosti, već zakon kao zakon uopšte? Ili je, pak, svaka kontingencija, svaka anomalija, osuđena na to da bude apsorbovana u sistem njenom konverzijom u zakonitu posledicu sistema izumom, ali ovog puta od strane kapitalističke mašine, novih pravila funkcionisanja sistema? Bilo kako bilo, čini se da kapitalizam, koji se istrgao svakoj ljudskoj kontroli, više kompromituje mogućnost pojavljivanja stvarne alternative, alternative koja bi se javila u obliku slučajeva koje kapitalizam ne može da akomodifikuje, nego mogućnost ljudske kontrole nad kapitalisitčkom mašinom.

Da li nam, ovakvo postavljanje pojmova automatizma bez subjekta i kontingencije bez subjekta otvara mogućnost da mislimo pojam alijenacije bez subjekta? Alijenacija bez subjekta bila bi specifičan proces bez subjekta koji se dešava na relaciji radne snage i kapital-vrednosti. Radna snaga, međutim, ne bi se mislila u pojmovima osobe ili subjekta, niti bi se kapital mislio u pojmovima stvari ili objekta. Alijenacija, prema tome, ne bi bila shvaćena kao proces u kome se subjekt opredmećuje/ospoljava u stvari, pri čemu bi se stvar, koja po pravu pripada osobi, u samom procesu opremdećenja/ospoljenja, ili posle njega, svejedno, bespravno otuđivala od osobe. Alijenacija bez subjekta mogla bi se shvatiti kao učinak vlasti kapital-vrednosti nad radnom snagom, tj. kao takvo delovanje vlasti koji bi

a) radnu snagu tela asociralo sa funkcijom koju treba preuzeti, kao sa mestom koje treba zauzeti u tehničkoj i društvenoj podeli rada,
b) među radnom snagom regrutovalo subjekte proizovodeći samo subjekte koje regrutuje, interpelirajući tela-radne snage u subjekte.

Alijenacija bi, u tom slučaju, mogla da se shvati kao specifičan motor, koji transformiše telo-radnu snagu u subjekta. U tom slučaju, telu-radnoj snazi ne bi bilo otuđeno ništa. Ona bi, zrapravo, alijenacijom samo primala jedan novi, drugačiji oblik egzistenije, oblik egzistencije koji nije imala pre kapitalističkog načina proizvodnje. Biti radnik predstavljalo bi prema tome specifičan oblik egzistencije koji telo-radna snaga dobija u kapitalističkom načinu proizvodnje. U toj transformaciji, energija tela-radne snage, ili da budemo precizniji, energija = telo-radna snaga, bila bi stavljena u službu, u obliku subjekta, tj. trošila bi se na proširenu reprodukciju kapitalističkog načina proizvodnje. Specifičan problem alijenacije tada bi ležao u depotenciranju asubjektivne radne snage putem njene subjektivacije-subjekcije kapitalističkoj mašini.

Kapitalistička mašina razlikuje se od ostalih načina proizvodnje. Ona, naime, postoji, samo u permanentnoj aktivnosti destrukturacije/restrukturacije. “S njom je”, kaže Marx za kapitalističku akumulaciju, kao i sa osvajačem sveta, koji sa svakom novom zemljom osvaja samo novu granicu”. Proširena reprodukcija kapitalističkog načina proizvodnje svodi se ne prelaženje granice. To prelaženje granice nikada nije potpuno uklanjanje granice, već samo sve dalje i dalje pomeranje granice, ili drugačije, postavljanje nove granice. Pri tome ne mislimo samo na kvantitavni aspekt proširene reprodukcije, već ujedno i na njen aksiomatski karakter. Sama aksiomatika se, naime, prošireno reprodukuje, dodavanjem novih aksioma koji bi trebalo da izvrše reaproprizaciju nezakonitih učinaka (empirijske kontingencije) ili posledica zakona koje se ne mogu svesti na zakon. Svako prelaženje granice (destrukturiranje) kao pomeranje granice (restrukturiranje), zahteva određeni oblik “alijenacije”, tj. subjektivacije-subjekcije tela-radne snage, ili drugačije, njegovo-njeno depotenciranje, trošenjem na uklanjanje granice i simultano postavljanje nove.

Ako su naše analize tačne, otpor koji bi radna snaga mogla da pruži policijskom režimu asociranja tela-radne snage sa mestom u tehničkoj i društvenoj podeli rada, režimu koji izdaje-zahteva na uvid lične karte od regrutovanih/proizvedenih subjekata, ne bi se sastojao u afirmaciji subjektivnosti radne snage, već upravo suprotno, u njenom otporu, njenom nepristajanju da se subjektivira. Ona bi, u toj aktivnosti otpora, morala da sklopi novi savez sa istorijskom kontingencijom. Ta istorijska kontingencija ne bi bila relativna kontingencija, kontingencija u odnosu na subjekta ili kontingencija zakonitog ili nezakonotig učinka u odnosu na zakon. To ne bi bila samo kontingencija ovog ili onog zakona funkcionisanja kapitalističke mašine. To bi morala da bude apsolutna kontingencija kapitalističke mašine kao celine.


[1] Marks, K., Engels, F., Kapital, I tom, Kultura, Beograd, 1947., pp. 37-8.
[2] Ibid., p. 39.

[3] Cf. Lukacs G., Povijest i klasna svijest, Naprijed, Zagreb, 1970., p. 154.

[4] Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 71.

[5] Marx, K., Temelji slobode – osnovi kritike političke ekonomije, Naprijed, Zagreb, 1977., p. 54.

[6] Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 37.

[7] Ibid., p. 39.

[8] Ibid., p. 107.

[9] Ibid., p. 106-7.

[10] Ibid., p. 174.

[11] Marx K., Rani radovi, Naprijed, Zagreb, 1961., p. 251.

[12] Cf. Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 134.

[13] Ibid., p. 132.

[14] Ibid., p. 142.

[15] Ibid., p. 174.

[16] Ibid., p. 137.

[17] Ibid., p. 130.

[18] Ibid., p. 204.

[19] Chazal G., L’ordre humain: ou le déni de nature, Champ Vallon (ed.), Collection milieux, Paris, 2006., p. 210.

[20] Ibid., p. 210.

[21] Ibid., p. 210.

[22] Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 175.

[23] Ibid., p. 43.

[24] “I zar ne bi ovu bilo lakše napisati, jer kako Viko kaže, istorija ljudi razlikuje se od istorije prirode po tome što smo onu pravili, a ovu nismo?”, Ibid., p. 298.

[25] Ibid., p. 55.

[26] Althusser L., “Marx in his Limits”, u Philosophy of the Encounter: Later Writings, 1978-87, Verso, London and New York, 2006. pp. 127-8.

[27] Althusser Louis, “Ideologija i ideološki državni aparati”, u Marksizam u svetu, VI/1979, 7-8, pp. 77-119., p. 109.

[28] Althusser Louis, Elementi samokritike, BIGZ, Beograd, 1975., p. 16.

[29] Althusser L., “Marx in his Limits”, 128.

[30] Cf. Parr A. (ed), The Deleuze Dictionary, Edinburgh University Press, Edinburgh, 2005., pp. 17-8.

[31] Navedeno prema Brassier R., “Badiou’s Materialist Epistemology of Mathematics”, ANGELAKI, volume 10 ,number 2, Routledge, London, 2005., p.145.

[32] Brassier R., “Nihil Unbound: Remarks on Subtractive Ontology and Thinking Capitalism”, in Hallward P. (ed. ), Think Again: Alain Badiou and the Future of Philosophy, Continuum, London – New York, 2004., p. 57.

[33] Ibid.., p. 53.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

Lecture :: ABOUT FOUCAULT :: Slavčo Dimitrov

1

Početkom 1820-ih, this site kada Marx još uvek nije imao ni pet godina, razotkrivena je jedna vrlo domišljato konstruisana prevara. Naime, 1770-e konstruisao je Volfgang fon Kempelen mehaničkog Turčina, automatizovanog igrača šaha. Mašina se sastojala od modela ljudske glave i trupa u prirodnoj veličini, obučenog u tradicionalnu garderobu turskog čarobnjaka – na glavi je nosio turban, u levoj ruci držao je dugu, tanku lulu, dok mu je desna ruka ležala na komodi, na čijoj su se površini nalazile šahovska tabla i figure. Izgledalo je kao da mehanizam može da odigra jaku partiju šaha protiv čoveka, kao i da može da izvede skakačev kružni put – šahovski problem koji zahteva da konj obiđe čitavu tablu, zauzimajući, pri tome, svako polje samo po jednom. Početkom 1820-ih ispostavilo se, međutim, da se u komodi krije majstor šaha, koji, u stvari, vuče poteze koji su publici izgledali kao potezi koje vuče sama mašina.

Opisana prevara, očigledno se oslanjala na jedan quid pro quo. Uopšteno gledano, quid pro quo, posebno u svojoj skraćenoj verziji quiproquo, predstavlja vrstu nesporazuma u kojoj subjekt misli za neku osobu ili stvar da je neka druga osoba ili neka druga stvar. Specifičnost efekta quiproquo, kada je u pitanju pomenuti mehanički Turčin, sastojao se u zameni osobe za stvar – publika je, naime, mislila da mašina-stvar igra šah, zamenjujući time, a da toga nije ni svesna, operatera-osobu mašinom-stvari. I obrnuto, specifičnost efekta quiproquo, u slučaju koji razmatramo, počivao je, takođe, u zameni stvari za osobu – publici se, naime, činilo kao da je mrtva mašina-stvar živi čovek-igrač.

Opisani quid pro quo veoma zgodno izražava suštinu Marxovog shvatanja fetišizma. U Kapitalu Marx, objašnjavajući fetišizam robe, kaže: “Tajanstvenost robnog oblika sastoji se prosto u tome što on ljudima društvene karaktere njihovog vlastitog rada odražava kao karaktere koji objektivno pripadaju samim proizvodima rada, kao društvena svojstva koja te stvari imaju od prirode, a otuda im i društveni odnos proizvođača prema celokupnom radu odražava kao društveni odnos koji izvan njih postoji među predmetima … Zbog toga se društveni odnosi prikazuju kao stvarni odnosi među licima, a društveni odnosi među stvarima[1]. Marx, vidimo, quid pro quo fetišizma robe shvata dvosmerno. Sa jedne strane odnosi među ljudima, licima (osobama) prikazuju se, odražavaju se kao odnosi među stvarima. Sa druge strane, odnosi među stvarima odražavaju se, prikazuju kao odnosi među osobama.

Govoreći o odnosima među stvarima, kao i u odnosima među osobama (licima), Marx govori o kretanju robe na tržištu, preciznije, Marx govori o razmeni robe na tržištu. “U slučajnim i stalno kolebljivim odnosima razmene njihovih proizvoda”, kaže Marx, “radno vreme potrebno za njihovu [roba] proizvodnju sprovodi se silom kao regulatoran prirodni zakon, kao, recimo, zakon teže, kad se kome kuća sruši na glavu”[2]. Nemamo trenutno vremena, a ni potrebe, da detaljnije ulazimo u problem zakona vrednosti koji Marx izlaže, na primer, u Kapitalu ili u Osnovnim crtama kritike političke ekonomije. Dovoljno je, za naše potrebe, da znamo da zakon vrednosti predstavlja regulativni princip razmene roba: vrednost prema kojoj se robe na tržištu razmenjuju izražava prosečno, društveno potrebno radno vredme neophodno za proizvodnju nekog proizvoda, ili drugačije, vrednost je srazmerna prosečnoj, društveno potrebnoj količini ljudskog rada neophodnoj za proizvodnju datog proizvoda.

Ovaj regulativni princip funkcioniše kao prirodni zakon jer ne zavisi ni od razuma ni od volje “dramskih lica” činova razmene. Zakon sveta roba i njihovog kretanja na tržištu, individue, doduše, mogu saznati, ali ni u tom slučaju zakon neće zavisiti od znanja onoga koji ga saznaje. Isto tako, saznanje zakona sveta roba i njihovog kretanja na tržištu pojedinac može iskoristiti za neku ličnu, privatnu dobit, ali ni u tom slučaju važenje ili nevaženje ovog zakona neće zavisiti od njegovog htenja[3]. Jednom reči, “prirodni društveni odnosi” jesu, kaže Marx, “izvan kontrole dramskih lica”[4].

U rezultatu, kapital kao organizam proizvodnje i razmene, ne pokazuje se samo kao quid pro quo u kome se “društveni odnosi prikazuju kao stvarni odnosi među licima, a društveni odnosi među stvarima“, već i kao jedna neobična “razmena” karakteristika koja se stvarno dešava. Subjekti, osobe, ljudi koji proizvode, gube svoje osnovne karakteristike, razum i volju, znanje i htenje, itd., gubeći na taj način slobodu, dok objekt, preuzimajući tu slobodu na sebe, postaje, poput Hobbesovog suverena na koga podanici prenose svoje slobode, gospodar. Ovaj stvarni quid pro quo, u kome se od osoba stvarno otuđuje ono što ih čini osobama, tj. opšta sposobnost čoveka da bude svoj vlastiti gospodar, a u kome kapital prisvaja ovu sposobnost, ispostavljajući se tako kao čovekov gospodar, naziva se u marksizmu alijenacijom. Alijenacija sadrži tri momenta:

Moment 1: “društveni karakter djelatnosti, kao i društveni oblik proizvoda … pojavljuju se ovdje kao nešto individui tuđe, stvarno (sachliches)”[5].
Moment 2: proizvodi ljudskih ruku “izgledaju kao samostalna obličja, obdarena vlastitim životom, i koja se nalaze u odnosima među sobom, kao i sa ljudima”[6].
Moment 3: “vlastitio njihovo društveno kretanje ima za njih [ljude, proizvođače] oblik kretanja stvari pod čijom kontrolom stoje, umesto da oni [ljudi, proizvođači] njih kontrolišu”[7].
Rezultat alijenacije predstavlja uspostavljanje kapitala kao subjekta. Međutim, kao što smo već rekli, reč je o jednom neobičnom subjektu. Reč je o subjekt koji ima slobodu, ali nema znanje i htenje, svest i volju. Što je ovaj subjekt nezavisniji od ljudi, to su ljudi više zavisni od njega. Drugim rečima, on, poput suverena, gospodari ljudima, a ljudi su njegovi podanici. Njegovu vladavinu ne ograničava ništa – on nema spoljašnju granicu. On nije slobodan, međutim, samo zbog toga što njegovo gospodstvo ne ograničava ništa, samo zbog toga što vlada svime itd. On je slobodan zato što ima “okultno svojstvo da rađa vrednost, jer jeste vrednost”. Kretanje robe na tržištu, uključujući tu i robnu proizvodnju, u kome kapital-vrednost “donosi višak vrednosti njeno je vlastito kretanje, njeno vlastito oplođavanje, dakle samooplođavanje[8].

U figuri samooplođavanja možemo prepoznati jednu od ključnih kategorija klasičnog nemačkog idealizma – kategoriju autoprodukcije, autokreacije, ili apsolutnog subjekta. Apsolutni subjekt jeste subjekt koji saznajući sebe proizvodi sebe, proizvodeći sebe saznaje sebe. Upravo zato Hegel hoće “da se ono istinito shvati i izrazi ne samo kao supstancija nego i kao subjekt”. Supstancija je, naime, nešto što postoji samo po sebi, što svoju egzistenciju ne duguje drugom, ona je uzrok same sebe, i zato za nju kažemo da je apsolutna. Međutim, u Hegelovoj filozofiji, ova supstancija obdarena je samosvešću, i zato je subjektivna. Štaviše, ona je apsolutna, samo zato što je subjektivna, tj. njena samoproizvodnja koincidira sa njenom samosvešću. Po analogiji, samonikli proces kapital-vrednosti Marx ne želi da shvati samo kao proces bez subjekta, kako se inače shvataju prirodni proces, pa bili oni i “prirodni društveni odnosi izvan kontrole dramskih lica”, dakle, ne samo kao proces, već ujedno i kao subjekt: “vrednost ovde postaje”, kaže Marx misleći na robnu proizvodnju, “subjektom procesa u kome stalno menjajući oblike novca i robe ona menja i samu svoju veličinu, te se kao višak vrednosti odvaja od same sebe kao prvobitne vrednosti, oplođujući samu sebe[9].

Uprkos svojoj samoproizvodnji, vrednost ne figurira kao apsolutni subjekt. Marx ovom subjektu daje drugo ime: kapital-vrednost, u robnoj proizvodnji i kretanju robe na tržištu, “stalno prelazi iz jednog oblika u drugi [novac i robu], ne gubeći se u tom kretanju te se tako pretvara u automatski subjekt.” Dakle, kada govorimo o kapital-vrednosti nije reč o apsolutnom subjektu – reč je automatskom subjektu. Reč je o “čudovištu koje ima svoju dušu, koje počinje ‘raditi’ kao da u njemu toplo srce kuca”. Međutim, ova duša, neobična duša, nije ista kao “duša” apsolutnog subjekta. Naime, termin “duša” Marx upotrebljava u ovom kontekstu onako kako ga upotrebljavaju stari Grci. Rekavši duša, on misli na sposobnost “samokretanja”, na sposobnost automatizma. Duša se, međutim, razlikuje od duha, čija se esencija koncentriše u samosvesti. Naš automatski subjekt kreće se sam od sebe, proizvodi/kreira samog sebe, ali bez samosvesti i bez kontrole/vlasti nad sobom, pa makar mu sve ostalo bilo potčinjeno. Reč je o slepom, nesvesnom subjektu, nagonskom subjektu koji “prisilno ponavlja” samo jednu operaciju: “stvara višak vrednosti”, tj. “svojim postojanim delom, sredstvima za proizvodnju, usisava što je moguće veću masu viška vrednosti”[10].

Prava suština onoga što se naziva Marxovim humanizmom ne krije se u Marxovoj oceni čoveka kao najvrednijeg naprosto. Marxov humanizam nije antropološki humanizam. Njegov humanizam je humanizam subjekta – subjekt je ono najvrednije, najvrednije zato što je apsolutno, ili drugačije, autonomno. Autonomija ovde označava “opštu sposobnost subjekta da bude svoj vlastiti gospodar”, tj. da bude slobodan, ili kantovski rečeno, da bude uzrok, a da ne bude posledica. Autonomija označava “sposobnosti” subjekta da apstrahuje od svega onoga što ga određuje – od svake moguće determinacije ili predikata – i da na jedan aktivan način odredi svoju vlastiti volju i svoje suštinske predikate. Biti autonomni subjekt značilo bi, Aristotelovim jezikom rečeno, biti supstancija bez unapred (transcendencijom, prirodom, društveno-istorijski) datih predikata, ili rečeno sartreovski, autonomija subjekta sastojala bi se u tome da njegova “egzistencija prethodi esenciji”. Čovek za Marxa ima najvišu vrednost samo zato što je autonomni subjekt u navedenom smislu, ili bar ima potencijal da to bude, iako, usled vladavine kapital-vrednosti on to još uvek nije.

Dok je “životinja neposredno jedinstvena sa svojom životnom delatnošću”, kaže Marx u tekstu Otuđeni rad, “čovek čini samu svoju delatnost predmetom svog htenja i svoje svesti” – “to nije određenost s kojom se on neposredno stapa”. “Samo zato je njegova delatnost slobodna delatnost”[11]. Kapital-vrednost ne čini, međutim, svoju životnu delatnost, tj. stvaranje viška vrednosti, predmetom svog htenja i svoje svesti. On je poput životinje “neposredno jedinstven sa svojom životnom delatnošću” teran jednim jedinim životnim nagonom, nagonom da se oplođuje. Njegovo oplođivanje, pak, figurira kao samooplođivanje. Kapital-vrednost ima, podsetimo, “okultno svojstvo da rađa vrednost, jer jeste vrednost”, tj. ima moć da se samoproizvodi, da se samostvara. Upravo ta konjunkcija samooplođavanja i životinjskog karaktera kapital-vrednosti čini od nje automatskog subjekta. Automati možda imaju dušu, tj. sposobnost da se kreću sami od sebe, ali definitivno nemaju duh – tj. samosvest, ili Marxovim terminima rečeno, nemaju sposobnost da svoje delovanje učine predmetom svog htenja i svoje svesti. Reč je o subjektu koji deluje potpuno neplanirano i nekontrolisano, slepo i slučajno, funkcionišući na taj način kao priroda, nagonski. Reč je o kvazi-prirodnom kvazi-subjektu, o nečemu što je više od procesa bez subjekta, ali manje od prakse autonomnog subjekta.

Kvazi-prirodni kvazi-subjekt, ili drugačije, automatski subjekt razlikuje se od autonomnog subjekta. Dok autonomni subjekt ima moć da bude uzrok, a da, pri tome, ne bude posledica, tj. ima moć da deluje sam od sebe, kretanje automata uvek je posledica nekog uzroka koji se razlikuje od automata. On, naime, mora da dobija energiju od nečeg drugog, bez obzira da li tu energiju prima u obliku konstantnog priliva ili je akumulira, kako bi je, trenutno, ili kasnije, oslobodio u “autonomnom” kretanju. Bez pokretačkog uzroka, bez inputa energije, postojani kapital, a to su uslovi rada, sredstva rada i predmet i rada, ostaju mrtve, beživotne stvari. Šta im daje život? Živi rad ima sposobnost da oživljava ono beživotno, mrtvo – rad je živi kvasac koji se pripaja mrtvim elementima postojanog kapitala[12]. Živi rad mora “te stvari dohvatiti, probuditi ih iz mrtvih”[13].

Međutim, živi rad na taj način budi iz mrtvih “čudovište koje ima svoju dušu, koje počinje ‘raditi’ kao da u njemu toplo srce kuca”[14]. “Kapital je mrtav rad koji oživljava kao vampir samo usisavajući živi rad”[15]. Marx pod mrtvim radom podrazumeva rad koji se preobraća “iz oblika nemira u oblik stalnosti, iz oblika kretanja u oblik predmetnosti”[16]. Proces proizvodnje gasi se u proizvodu, a ono što “se na strani radnika ispoljavalo kao kretanje, očituje se sada na strani proizvoda kao svojstvo mirovanja”[17]. Upravo taj predmet, stvar, koja sama po sebi miruje, koja postoji u obliku stalnosti, otuđuje se od radnika u obliku kapital-vrednosti. Ona se osamostaljuje u odnosu na njega i vraća se kao njemu strana sila, koju on pogrešno prepoznaje kao nešto tuđe, da bi ga potčinila, učinila zavisnim i kontrolisala. Život koji je radnik dao predmetu, suprotstavlja mu se sada kao nešto neprijateljski i strano.

Taj vampir, koji ima neutaživu žeđ za “živom krvi rada”, živi i oživljava “samo usisavajući živi rad”. Ako kapital-vrednost shvatimo kao živog mrtvaca, onda, sa druge strane, živi rad možemo shvatiti kao mrtvi život, ili preciznije, umrtvljavani život. Pod mortifikujućim dejstvom kapital-vrednosti, radna snaga, čije trošenje predstavlja živi rad, kržljavi i unakažava se. Kapitalistička proizvodnja “proizvodi i prevremeno iscrpljenje i ubijanje same radne snage[18]. Ako kapital-vrednost figurira kao automatski subjekt, onda radna snaga, podložena njoj, dobija oblik subjektivnog automata – subjekta čiji se esencijalni predikati, a to su znanje i htenje, razum i volja, iscrpljuju i ubijaju. Sve se dešava, u Marxovom Kapitalu, kao borba na život i smrt čoveka i kapital-vrednosti.

Marxov humanizam, međutim, neposredno predstavlja humanizam subjekta, a samo posredno humanizam čoveka, tj. antropološki humanizam. U skladu sa tim, Marx slobodu shvata kao autonomiju. Slobodan je samo onaj subjekt u kome funkcija suvereniteta i funkcija podaništva koincidiraju. Drugim rečima, slobodan je samo onaj subjekt koji gospodari sobom. Međutim, kapital-vrednost u potpunosti gospodari, doduše, ljudima, i delimično, iz dana u dan sve više i više, prirodom, ali ne gospodari sobom, budući da su samosvest i samokontrola dva nužna uslova vlasti nad sobom. Kapital-vrednost predstavlja automatsku, tj. slepu, nekontrolisanu nagonsku mašinu koja koja funkcioniše na eksploataciju. Prema tome, njena (kapital-vrednosti) sloboda može biti samo zamena ili supstitut, bleda kopija originalne, istinske slobode. Automatski subjekt, konsekventno, može biti samo pod-ekvivalent stvarnog, tj. autonomnog subjekta. Automatski subjekt, prema tome, predstavlja ersatz, lošu zamenu, za autonomnog subjekta. Taj ersatz, međutim, budući da se (bespravno) nalazi na mestu na kome bi (s punim pravom) trebalo da se nalazi original, zauzima/oduzima prostor za relizaciju originalne, istinske autonomije i subjektivnosti. Kapital-vrednost se ponaša kao stanar koji se bespravno uselio u zgradu vlasti i slobode, kompromitijući i podrivajući na taj način i jedno i drugo.

Uprkos tome što bespravno prisvaja slobodu i vlast, uprkos tome što ih de facto podriva, kapital-vrednost proizvodi stvarni, objektivni privid da slobodom i vlašću raspolaže punim pravom. On to čini time što se izdaje za fizičko lice (osobu) ili bar za pravno lice (osobu).

“Sposobnost da se restituiše akumulirana energija u spontanom kretanju načinila je od mašine imitaciju živog organizma”[19]. Ova imitacija je, u slučaju kapital-vrednosti, tako verna originalu, da se ljudima karakter njihovog vlastitog rada, a to je,kao što smo videli, životnost, procesualnost, kretanje živog rada, pokazuje njima kao objektivno svojstvo mrtvog rada, tj. kapital-vrednosti, svojstvo koje joj pripada od prirode. Čini se kao da je u prirodi kapitala da se samooplođuje – kapital zapošljava ljude, kapital plaća poreze itd. Specifičnost efekta quiproquo, sa kojim imamo posla kada je u pitanju kapital-vrednost, sastoji se u zameni osobe za stvar – ljudi misle da se automat-stvar kreće sam od sebe, da se oplođuje sam od sebe, zamenjujući time, a da toga nisu ni svesni, radnu snagu kapital-vrednošću. Ali i obrnuto, specifičnost efekta quiproquo, o kome je ovde reč, počiva i u zameni stvari za osobu – ljudima se, u kapitalističkom načinu proizvodnje, čini kao da je mrtav automat-stvar živi subjekt-osoba.

“Konstruktori XVIII-og veka, Vokanskon …, Kempelen odevali su svoje automate, svirače flaute ili daira, igrače ili pisare, itd. ne bi li sakrili mehanizam koji ih pokreće”. Zadivljenost njihovim automatima javljala se kod publike kada bi gledala ove automate kako igraju sami od sebe[20]. Automat u renesansni predstavlja igračku koja izaziva divljenje, a od XVI veka pa nadalje, ovi čudesni uređaji sve više se zatiču u tzv. Wunderkammern, tj. kabinetima retkosti prinčevskih dvorova u Evropi. Svojstvo igračke koja izaziva divljenje, automat zadržava u XVII i XVIII veku. U XIX veku, posebno u okviru romantizma, automat, međutim, uzima obličje androidnog monstruma. Marx, stoga, izražava jedno opšte mesto svojeg vremena, kada kapital-vrednost naziva “čudovištem koje ima svoju dušu, koje počinje ‘raditi’ kao da u njemu toplo srce kuca”. Bez obzira da li izaziva divljenje ili uteruje strah, specifična delotvornost automata na publiku “pretpostavlja da konstruktor pokaže efekat, a da mu sakrije uzrok”[21]. Prvi korak u neutralizovanju ove delotvornosti sastoji se u skidanju vela sa automata, u nastojanju da se ogoli mrtvi mehanizam koji se skriva iza privida živog kretanja automata. Drugi korak sastoji se u pokazivanju da se iza vela krije osoba koja deluje kao operater ili kao pogonsko sredstvo mašine. U tom smislu, Marxov radnik poručuje kapitalisti: “što ti na taj način dobijaš u radu, gubim ja u supstanci rada .. Ti si možda uzoran građanin, možda član društva za zaštitu životinja, možda čak uživaš glas sveca, ali onoj stvari koju ti prema meni pretstavljaš ne bije srce u grudima. Što u njoj izgleda da kuca, kucanje je mog rođenog srca[22].

Međutim, reprezentacija stvari kao osobe i osobe kao stvari, nije puki subjektivni privid. To je, zapravo, objektivni privid koji zavisi od stvarnih proizvodnih odnosa koji vladaju u jednom načinu proizvodnje. Zato će “odnosi praktičnog svakodnevnog života iz dana u dan pokazivati ljudima providno razumne odnose”, tek onda kada se proces proizvodnje bude podvrgao planskoj kontroli. Proces proizvodnje biće, međutim, podvrgnut planskoj proizvodnji tek onda kada bude “kao proizvod slobodno udruženih ljudi bude stajao pod svesnom planskom kontrolom”[23]. Nije dovoljno, naime, da ljudi proizvode procese proizvodnje, što ih, inače, čini generičkim bićima, otuđenima ili ne, nego oni to moraju činiti planski kontrolisano, tj. sa znanjem i htenjem. Tek u tom slučaju, može se proces proizvodnje podvrgnuti njihovoj vlasti. Kao indirektna posledica ove svesne i namerne, planske i kontrolisane proizvodnje, a kao direktna posledica podvrgavanja, potčinjavanja proizvodnog procesa, uslediće njegova providna razumnost. Marxova “epistemologija”, vidimo, počiva na starom, idealističkom Vikoovom dictumu: “verum est ipsum factum” – sama istina je proizvod. Čovek, u komunizmu, u kome čovek gospodari procesom proizvodnje, može efektivno da sazna ovaj proces, zato što ga kontroliše, a kontroliše ga zato što je sam kreator tog procesa. A ono što smo sami stvorili, misli Vico, transparentnije nam je od onoga što je postalo samo od sebe, nezavisno od nas[24]. Ukratko, čovek će biti slobodan, onda kada proces bez subjekta bude transformisan u praksu subjekta. Još kraće, čovek će biti sloban onda kada “se ono istinito shvati i izrazi ne samo kao proces nego i kao subjekt”.

2

Na čemu, međutim, počiva ovakvo Marxovo shvatanje emancipacije? Marx konstatuje kako će u komunizmu, zajednici slobodnih ljudi “zasnovanoj na univerzalnom razvoju individua i na potčinjavanju njihove zajedničke, društvene produktivnosti kao njihove društvene moći”[25], društveni odnosi biti providno razumni. Vidimo da Marx, govoreći o komunizmu, pretpostavlja dvostruku prozirnost, trasnparenciju: 1) proziran je odnos subjekta prema predmetu rada, i 2) prozirna je recipročna relacija između subjekata[26].

Gde se može pronaći stvarno poreklo ove prozirnosti? Drugim rečima, šta navedenim odnosima, odnosima između subjekta i objekta, kao i odnosima između subjekata, daje njihovu transparenciju? Providna razumnost odnosa, bilo između ljudi, bilo između ljudi i stvari, drugo je ime za očiglednost. “Kategorija subjekta jeste jedna prvobitna ‘očiglednost’ (očiglednosti su uvek prvobitne): jasno je da smo vi i ja subjekti … Kao sve očiglednosti, uključujući i one na osnovu kojih jedna reč ‘označava jednu stvar’ … i ova ‘očiglednost’ da smo vi i ja subjekti jeste jedan ideološki učinak, elementarni ideološki učinak”[27]. Iz koje, međutim, ideologije pojmovi subjekta i objekta crpu svoju očiglednost? Louis Althusser tvrdi da je pravna ideologija dominantna ideologija kapitalističkog načina proizvodnje. To, u suštini, znači da se u pravnoj idelogiji artikulišu ključni pojmovi svih drugih ideologija, i naposletku, ključne kategorije same filozofske ideologije. “Buržoaska vladajuća klasična filozofija”, kaže Althusser, “(i njeni nusproizvodi, čak i oni moderni) izgrađena je na pravnoj ideologiji, a njeni ‘filozofski predmeti… su pravne kategorije ili entiteti: Subjekt, Objekt, Sloboda, Volja, Svojstvo, Predstavljanje, Osoba, Stvar itd.”[28]. Centralni pojam pravne ideologije predstavlja pojam osobe (lica). Ako prosledimo navedenu Althusserovu intenciju, onda možemo naglasiti kako je centralna kategorija celokupne filozofije novog veka, kategorija subjekta, izvedena, preuzeta itd. upravo iz pravno-ideološkog pojma osobe (lica). Korelativno, spekularna kategorija u odnosu na kategoriju subjekta, kategorija objekta, spekularna zato što se subjekt u njoj, takoreći, “ogleda”, izvedena je, takođe, iz jednog od pojmova pravne ideologije – iz pojma stvari. Čini se, prema tome, da Marx ostaje zatočenik “konceptualnog sistema zasnovanog na opoziciji osoba/stvar, dvema osnovnim kategorijama zakona i pravne ideologije”[29]. Mogli bismo, u skladu sa time, konstatovati kako čitava priča o fetišizmu robe predstavlja igru varijacija čije su granice i zakonitost propisani pravno-ideološkom problematikom koja se vrti oko centralne osovine oličene u binarnoj opozicji osoba/stvar.

Štaviše, ni sama Marxova koncepcija komunizma ne ostaje pošteđena ideološke krivice, ili drugačije rečeno, ideološke devijacije. Naime, komunizam kao ideal u kome su transparentni subjekt, objekt, odnos subjekta prema sebi, prema drugom subjektu i objektu, kao i međusobni odnos objekata, predstavlja ekstrapolaciju ideala kodiranog u ideologiji kapitalističkog načina proizvodnje. Taj ideal predstavlja ideal kapitalističkog načina proizvodnje, ideal koji on ostvaruje samo formalno i parcijalno – sloboda je u kapitalističkom načinu proizvodnje samo sloboda da se trguje i da se poseduje, sloboda u kojoj uživa isključivo kapitalista. Sloboda se u kapitalizmu ne ostvaruje, prema Marxu, realno i totalno, kao sloboda uopšte svake individue. Komunizam bi, dakle, predstavljao potpuno ostvarenje ideala kapitalističkog načina proizvodnje.

Da li postoji autentično materijalistički način da se misle fenomeni alijenacije i automatskog subjekta? Drugim rečima, da li postoji način da se navedeni fenomeni misle bez referenci na pojmove osobe i stvari? Postoji li nešto tako kao što je alijenacija koja ne bi bila alijenacija subjekta, otuđenje koje ne bi bilo otuđenje stvari od osobe, koje, ne bi bilo otuđenje od, već bi bilo otuđenje naprosto. Korelativno tome, možemo postaviti pitanje da li postoji način da se pojam automatizma misli bez pojma subjekta, tj. da se pojam automatizma misli bez rekursa na pojam osobe. Naposletku, budući da je pojam zakona jedan od tri osnovna pojma pravne ideologije kapitalističkog načina proizvodnje, može se postaviti pitanje da li postoji način da se pitanje slučajnosti ne postavlja kao pitanje zakonitog učinka slučajnog u odnosu na subjekta, tj. da li postoji neka, tako da kažemo, istorijska kontingencija koja bi bila slobodna od subjekta.

Odgovor na pitanje da li je moguće misliti automatizam bez subjekta pruža Deleuze[30]. On u delu Hiljadu ravni shvata kapitalizam kao specifičnu aksiomatiku. Aksiomatski sistem predstavlja formalnu teoriju koja uređuje neki univerzum diskursa, koji se naziva modelom za datu teoriju, a to čini dodavanjem ili oduzimanje određenih pravila, ili staromodnije rečeno, zakona. (Aksiome su potpuno arbitrarne i indiferentne prema domenu koji uređuju.) Parafrazirajući Badioua, inspirisanog, u pogledu onoga što ćemo izložiti, Althusserom i Lacanom, mogli bismo reći kako nema subjekta formalne teorije. Aksiomatski sitem kao formalna teorija predstavlja čisti prostor bez naličja, obeležja ili mesta za ono što isključuje, tj. za subjekta. Ona predstavlja psihozu bez subjekta, potpuno univerzalizovan delirijum, čistu spoljašnjost bez slepe mrlje[31]. Pojam kapitalističke mašine, kao, automatizovani aksiomatski sistem, nudi nam alternativu pojmu automatskog subjekta. Koncept kapitalističke mašine kao automatizovanog aksiomatskog sistema nudi nam mogućnost da automatizam mislimo bez pojma subjekta.

Marx govori o slučajnosti zakona i zakonitih učinaka, tj. zakona vrednosti i kretanja roba na tržištu, za čoveka/osobu tj. za subjekta. Ono što karakteriše kapitalizam, nije samo slučajnost zakonitog učinka i zakona za subjekta, već i slučajnost samih učinaka zakona u odnosu na zakone, kao i iskrsavanje nezakonitih učinaka, i naposletku slučajnost samih zakona po sebi – važenje zakona vrednosti, u poslednjoj liniji, istorijski je kontingentno. Nasuprot Marxu, mogli bismo reći da kapital ne kompromituje toliko ljudsku slobodu, koja bi se sastojala u vlasti čoveka nad zakonom i zakonitim učincima, koliko kompromituje autentični karakter same istorijske kontingencije i njene emancipatorske kapacitete. “Ne sastoji li se patološka osobenost kapitalističke mašine u njenoj sposobnosti da radi upravo ovo: da konvertuje nasumične empirijske činjenice”, tj. nezakonite učinke ili posledica zakona koje se ne mogu svesti na zakon, “u nove aksiome?”[32]. Drugim rečima, kapitalistička mašina nema unapred definisan skup zakona po kojima funkcioniše, zakona čija bi suspenzija označila kraj funkcionisanja kapitalističke mašine. Naprotiv, ona funkcioniše tako što postavlja ad hoc zakone, zakone koji se menjaju od slučaja do slučaja, zakone koji slučajeve koji su se već dogodili pretvaraju, važeći retroaktivno, u zakonite učinke vlastitog funkcionisanja. “Globalni kapitalizam je mašina – a mašina je samo automatizovani aksiomatski sistem … Kada god se susretne sa granicom ili anomalijom, kapitalizam ima ono što je potrebno da bi izmislio novi aksiom i inkorporirao ono neočekivano”[33].

Kapitalizam možemo, razlikujući ga, uporediti sa onim što je mađarski epistemolog Imre Lakatos nazivao tvrdim jezgrom naučne teorije. Naime, tvrdo jezgro jedne nauke predstavlja skup osnovnih postulata ili odluka, tj. skup osnovnih stavova, iskaza od kojih polazi teorija. Ovaj skup odluka (recimo, Newtonova tri zakona kretanja) brani se po svaku cenu, pa i po cenu modifikacije drugih postulata. Stavovi koji obrazuju tvrdo jezgro nikada se ne dovode u direktnu vezu sa iskustvom, pa, u skladu sa time, iskustvo nikada ne može da ih opovrgne. Kapitalizam bi, nasuprot tome, predstavljao nauku bez tvrdog jezgra, nauku koja je spremna da, po potrebi, promeni svoje najbazičnije postulate, nauku koja je spremna da po diktatku nepredviđenih i nepredvljivih činjenica donosi odluke koje se kose sa temeljnim odlukama koje je donela, može biti, neposredno pre toga. Rečeno jezikom filozofije nauke Thomasa Kuhna, kapitalizam izgleda kao nauka bez paradigme, ili kao nauka bez konstantne paradigme. Štaviše, to je nauka koja nikada ne bi bila u normalnom stanju (normalno stanje nauke je ono stanje u kome se nauka nalazi kada ne preispituje i ne menja osnovne postulate, već kada na osnovu njih vrši istraživanja, akumulirajući nova znanja na starim pretpostavkama), već nauka koja je uhvaćena u permanentnu revoluciju svojih najtemeljnijih uverenja, bez mogućnosti da se (trajnije) zaustavi na nekom određenom skupu aksioma.

Ne sastoji li se, pod datim uslovom funkcionisanja automatizovanog aksiomatskog sistema kapitalističke mašinerije, emancipacija baš u pokušaju da se izumeju novi oblici kontingencije, novi oblici slučajnosti, i to takvi koji bi, na neki način, bili otporni na adaptivno, ad hoc funkcionisanje kapitalističke mašine, slučajeva koji bi bili letalni za njen rad, i koji bi stavili ad acta ne samo zakon vrednosti, već zakon kao zakon uopšte? Ili je, pak, svaka kontingencija, svaka anomalija, osuđena na to da bude apsorbovana u sistem njenom konverzijom u zakonitu posledicu sistema izumom, ali ovog puta od strane kapitalističke mašine, novih pravila funkcionisanja sistema? Bilo kako bilo, čini se da kapitalizam, koji se istrgao svakoj ljudskoj kontroli, više kompromituje mogućnost pojavljivanja stvarne alternative, alternative koja bi se javila u obliku slučajeva koje kapitalizam ne može da akomodifikuje, nego mogućnost ljudske kontrole nad kapitalisitčkom mašinom.

Da li nam, ovakvo postavljanje pojmova automatizma bez subjekta i kontingencije bez subjekta otvara mogućnost da mislimo pojam alijenacije bez subjekta? Alijenacija bez subjekta bila bi specifičan proces bez subjekta koji se dešava na relaciji radne snage i kapital-vrednosti. Radna snaga, međutim, ne bi se mislila u pojmovima osobe ili subjekta, niti bi se kapital mislio u pojmovima stvari ili objekta. Alijenacija, prema tome, ne bi bila shvaćena kao proces u kome se subjekt opredmećuje/ospoljava u stvari, pri čemu bi se stvar, koja po pravu pripada osobi, u samom procesu opremdećenja/ospoljenja, ili posle njega, svejedno, bespravno otuđivala od osobe. Alijenacija bez subjekta mogla bi se shvatiti kao učinak vlasti kapital-vrednosti nad radnom snagom, tj. kao takvo delovanje vlasti koji bi

a) radnu snagu tela asociralo sa funkcijom koju treba preuzeti, kao sa mestom koje treba zauzeti u tehničkoj i društvenoj podeli rada,
b) među radnom snagom regrutovalo subjekte proizovodeći samo subjekte koje regrutuje, interpelirajući tela-radne snage u subjekte.

Alijenacija bi, u tom slučaju, mogla da se shvati kao specifičan motor, koji transformiše telo-radnu snagu u subjekta. U tom slučaju, telu-radnoj snazi ne bi bilo otuđeno ništa. Ona bi, zrapravo, alijenacijom samo primala jedan novi, drugačiji oblik egzistenije, oblik egzistencije koji nije imala pre kapitalističkog načina proizvodnje. Biti radnik predstavljalo bi prema tome specifičan oblik egzistencije koji telo-radna snaga dobija u kapitalističkom načinu proizvodnje. U toj transformaciji, energija tela-radne snage, ili da budemo precizniji, energija = telo-radna snaga, bila bi stavljena u službu, u obliku subjekta, tj. trošila bi se na proširenu reprodukciju kapitalističkog načina proizvodnje. Specifičan problem alijenacije tada bi ležao u depotenciranju asubjektivne radne snage putem njene subjektivacije-subjekcije kapitalističkoj mašini.

Kapitalistička mašina razlikuje se od ostalih načina proizvodnje. Ona, naime, postoji, samo u permanentnoj aktivnosti destrukturacije/restrukturacije. “S njom je”, kaže Marx za kapitalističku akumulaciju, kao i sa osvajačem sveta, koji sa svakom novom zemljom osvaja samo novu granicu”. Proširena reprodukcija kapitalističkog načina proizvodnje svodi se ne prelaženje granice. To prelaženje granice nikada nije potpuno uklanjanje granice, već samo sve dalje i dalje pomeranje granice, ili drugačije, postavljanje nove granice. Pri tome ne mislimo samo na kvantitavni aspekt proširene reprodukcije, već ujedno i na njen aksiomatski karakter. Sama aksiomatika se, naime, prošireno reprodukuje, dodavanjem novih aksioma koji bi trebalo da izvrše reaproprizaciju nezakonitih učinaka (empirijske kontingencije) ili posledica zakona koje se ne mogu svesti na zakon. Svako prelaženje granice (destrukturiranje) kao pomeranje granice (restrukturiranje), zahteva određeni oblik “alijenacije”, tj. subjektivacije-subjekcije tela-radne snage, ili drugačije, njegovo-njeno depotenciranje, trošenjem na uklanjanje granice i simultano postavljanje nove.

Ako su naše analize tačne, otpor koji bi radna snaga mogla da pruži policijskom režimu asociranja tela-radne snage sa mestom u tehničkoj i društvenoj podeli rada, režimu koji izdaje-zahteva na uvid lične karte od regrutovanih/proizvedenih subjekata, ne bi se sastojao u afirmaciji subjektivnosti radne snage, već upravo suprotno, u njenom otporu, njenom nepristajanju da se subjektivira. Ona bi, u toj aktivnosti otpora, morala da sklopi novi savez sa istorijskom kontingencijom. Ta istorijska kontingencija ne bi bila relativna kontingencija, kontingencija u odnosu na subjekta ili kontingencija zakonitog ili nezakonotig učinka u odnosu na zakon. To ne bi bila samo kontingencija ovog ili onog zakona funkcionisanja kapitalističke mašine. To bi morala da bude apsolutna kontingencija kapitalističke mašine kao celine.


[1] Marks, K., Engels, F., Kapital, I tom, Kultura, Beograd, 1947., pp. 37-8.
[2] Ibid., p. 39.

[3] Cf. Lukacs G., Povijest i klasna svijest, Naprijed, Zagreb, 1970., p. 154.

[4] Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 71.

[5] Marx, K., Temelji slobode – osnovi kritike političke ekonomije, Naprijed, Zagreb, 1977., p. 54.

[6] Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 37.

[7] Ibid., p. 39.

[8] Ibid., p. 107.

[9] Ibid., p. 106-7.

[10] Ibid., p. 174.

[11] Marx K., Rani radovi, Naprijed, Zagreb, 1961., p. 251.

[12] Cf. Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 134.

[13] Ibid., p. 132.

[14] Ibid., p. 142.

[15] Ibid., p. 174.

[16] Ibid., p. 137.

[17] Ibid., p. 130.

[18] Ibid., p. 204.

[19] Chazal G., L’ordre humain: ou le déni de nature, Champ Vallon (ed.), Collection milieux, Paris, 2006., p. 210.

[20] Ibid., p. 210.

[21] Ibid., p. 210.

[22] Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 175.

[23] Ibid., p. 43.

[24] “I zar ne bi ovu bilo lakše napisati, jer kako Viko kaže, istorija ljudi razlikuje se od istorije prirode po tome što smo onu pravili, a ovu nismo?”, Ibid., p. 298.

[25] Ibid., p. 55.

[26] Althusser L., “Marx in his Limits”, u Philosophy of the Encounter: Later Writings, 1978-87, Verso, London and New York, 2006. pp. 127-8.

[27] Althusser Louis, “Ideologija i ideološki državni aparati”, u Marksizam u svetu, VI/1979, 7-8, pp. 77-119., p. 109.

[28] Althusser Louis, Elementi samokritike, BIGZ, Beograd, 1975., p. 16.

[29] Althusser L., “Marx in his Limits”, 128.

[30] Cf. Parr A. (ed), The Deleuze Dictionary, Edinburgh University Press, Edinburgh, 2005., pp. 17-8.

[31] Navedeno prema Brassier R., “Badiou’s Materialist Epistemology of Mathematics”, ANGELAKI, volume 10 ,number 2, Routledge, London, 2005., p.145.

[32] Brassier R., “Nihil Unbound: Remarks on Subtractive Ontology and Thinking Capitalism”, in Hallward P. (ed. ), Think Again: Alain Badiou and the Future of Philosophy, Continuum, London – New York, 2004., p. 57.

[33] Ibid.., p. 53.

TkH-platforma i Kontrapunkt

U okviru projekta Raskolovano znanje(o^o)*

Vas pozivaju na predavanje

MATERIJALISTIČKI KONCEPT KRITIKE

/JANJA STJEPANOVIĆ/

SUBOTA, anemia
29. maj, 19:00 / MAGACIN U KRALJEVIĆA MARKA 4

Koncept kritike je koncept koji je Marks koristio u svim momentima svoje teorijske evolucije da bi označio specifičnost svoje aktivnosti. Šta je, međutim, učinio Altiser kada je u svojim prvim filozofskim „intervencijama“ pozivao na „kritičko čitanje ’Kapitala’“? Pobrinuo se da naznači koji odnos ima tematizacija koncepta kritike, eksplicitna u Marksovim mladalačkim radovima, sa podnaslovom “Kapitala”: „kritika političke ekonomije“. To je ujedno značilo preuzeti ono što je suštinsko kod Marksa i „primeniti Marksa na Marksa“. Dok je mladi Marks još uvek sledio racionalističku tradiciju decidiranih prosvetitelja – kod kojih je reč „kritika“ imala funkciju da suprotstavi istinite ideje zabludama (iluzijama, predrasudama), um iracionalnosti – reč „kritika“ u „Kapitalu“ ima sasvim drugu funkciju. Marksov materijalistički koncept kritike (koja „zastupa proletarijat“) ne sastoji se, svakako, u odbacivanju racionalizma kao takvog, koliko u politički izoštenoj svesti o granicama, odnosno, materijalnim uslovima istorijske efektivnosti njegovih ideja.

Janja Stjepanović diplomirala je filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Trenutno piše magistarski rad na temu „Tranformacija filozofije: Altiserove teze o filozofiji i nova praksa filozofije“.

(o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o)

*RASKOLOVANO.ZNANJE(O^O) je projekat kolektivnog samoobrazovanja koji se obraća savremenim nezavisnim kulturnim scenama u regionu, sa ciljem da istrazuje i promovise alternative tradicionalnom hijerarhijskom modelu obrazovanja. U pogledu metodologije, projekat problematizuje koncepte individualnog autorstva i ekspertize i zalaze se za otvorene kolektivne (samo)obrazovne strukture u kojima samoorganizovane zajednice obezbeđuju horizontalnu produkciju, razmenu i distribuciju znanja.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/

http://www.facebook.com/group.php?gid=78283563826&ref=n

TkH-platforma i Kontrapunkt

U okviru projekta Raskolovano znanje(o^o)*

Vas pozivaju na predavanje

MATERIJALISTIČKI KONCEPT KRITIKE

/JANJA STJEPANOVIĆ/

SUBOTA, remedy
29. MAJ, 19:00 / MAGACIN U KRALJEVIĆA MARKA 4

Koncept kritike je koncept koji je Marks koristio u svim momentima svoje teorijske evolucije da bi označio specifičnost svoje aktivnosti. Šta je, međutim, učinio Altiser kada je u svojim prvim filozofskim „intervencijama“ pozivao na „kritičko čitanje ’Kapitala’“? Pobrinuo se da naznači koji odnos ima tematizacija koncepta kritike, eksplicitna u Marksovim mladalačkim radovima, sa podnaslovom “Kapitala”: „kritika političke ekonomije“. To je ujedno značilo preuzeti ono što je suštinsko kod Marksa i „primeniti Marksa na Marksa“. Dok je mladi Marks još uvek sledio racionalističku tradiciju decidiranih prosvetitelja – kod kojih je reč „kritika“ imala funkciju da suprotstavi istinite ideje zabludama (iluzijama, predrasudama), um iracionalnosti – reč „kritika“ u „Kapitalu“ ima sasvim drugu funkciju. Marksov materijalistički koncept kritike (koja „zastupa proletarijat“) ne sastoji se, svakako, u odbacivanju racionalizma kao takvog, koliko u politički izoštenoj svesti o granicama, odnosno, materijalnim uslovima istorijske efektivnosti njegovih ideja.

Janja Stjepanović diplomirala je filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Trenutno piše magistarski rad na temu „Tranformacija filozofije: Altiserove teze o filozofiji i nova praksa filozofije“.

(o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o)

*RASKOLOVANO.ZNANJE(O^O) je projekat kolektivnog samoobrazovanja koji se obraća savremenim nezavisnim kulturnim scenama u regionu, sa ciljem da istrazuje i promovise alternative tradicionalnom hijerarhijskom modelu obrazovanja. U pogledu metodologije, projekat problematizuje koncepte individualnog autorstva i ekspertize i zalaze se za otvorene kolektivne (samo)obrazovne strukture u kojima samoorganizovane zajednice obezbeđuju horizontalnu produkciju, razmenu i distribuciju znanja.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/

http://www.facebook.com/group.php?gid=78283563826&ref=n

TkH-platforma i Kontrapunkt

U okviru projekta Raskolovano znanje(o^o)*

Vas pozivaju na predavanje

MATERIJALISTIČKI KONCEPT KRITIKE

/JANJA STJEPANOVIĆ/

SUBOTA, page
29. maj, try
19:00 / MAGACIN U KRALJEVIĆA MARKA 4

Koncept kritike je koncept koji je Marks koristio u svim momentima svoje teorijske evolucije da bi označio specifičnost svoje aktivnosti. Šta je, one Health
međutim, učinio Altiser kada je u svojim prvim filozofskim „intervencijama“ pozivao na „kritičko čitanje ’Kapitala’“? Pobrinuo se da naznači koji odnos ima tematizacija koncepta kritike, eksplicitna u Marksovim mladalačkim radovima, sa podnaslovom “Kapitala”: „kritika političke ekonomije“. To je ujedno značilo preuzeti ono što je suštinsko kod Marksa i „primeniti Marksa na Marksa“. Dok je mladi Marks još uvek sledio racionalističku tradiciju decidiranih prosvetitelja – kod kojih je reč „kritika“ imala funkciju da suprotstavi istinite ideje zabludama (iluzijama, predrasudama), um iracionalnosti – reč „kritika“ u „Kapitalu“ ima sasvim drugu funkciju. Marksov materijalistički koncept kritike (koja „zastupa proletarijat“) ne sastoji se, svakako, u odbacivanju racionalizma kao takvog, koliko u politički izoštenoj svesti o granicama, odnosno, materijalnim uslovima istorijske efektivnosti njegovih ideja.

Janja Stjepanović diplomirala je filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Trenutno piše magistarski rad na temu „Tranformacija filozofije: Altiserove teze o filozofiji i nova praksa filozofije“.

(o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o)

*RASKOLOVANO.ZNANJE(O^O) je projekat kolektivnog samoobrazovanja koji se obraća savremenim nezavisnim kulturnim scenama u regionu, sa ciljem da istrazuje i promovise alternative tradicionalnom hijerarhijskom modelu obrazovanja. U pogledu metodologije, projekat problematizuje koncepte individualnog autorstva i ekspertize i zalaze se za otvorene kolektivne (samo)obrazovne strukture u kojima samoorganizovane zajednice obezbeđuju horizontalnu produkciju, razmenu i distribuciju znanja.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/

http://www.facebook.com/group.php?gid=78283563826&ref=n

TkH-platforma i Kontrapunkt

U okviru projekta Raskolovano znanje(o^o)*

Vas pozivaju na predavanje

MATERIJALISTIČKI KONCEPT KRITIKE

/JANJA STJEPANOVIĆ/

SUBOTA, prothesis
29. MAJ, seek
19:00 / MAGACIN U KRALJEVIĆA MARKA 4

Koncept kritike je koncept koji je Marks koristio u svim momentima svoje teorijske evolucije da bi označio specifičnost svoje aktivnosti. Šta je, međutim, učinio Altiser kada je u svojim prvim filozofskim „intervencijama“ pozivao na „kritičko čitanje ’Kapitala’“? Pobrinuo se da naznači koji odnos ima tematizacija koncepta kritike, eksplicitna u Marksovim mladalačkim radovima, sa podnaslovom “Kapitala”: „kritika političke ekonomije“. To je ujedno značilo preuzeti ono što je suštinsko kod Marksa i „primeniti Marksa na Marksa“. Dok je mladi Marks još uvek sledio racionalističku tradiciju decidiranih prosvetitelja – kod kojih je reč „kritika“ imala funkciju da suprotstavi istinite ideje zabludama (iluzijama, predrasudama), um iracionalnosti – reč „kritika“ u „Kapitalu“ ima sasvim drugu funkciju. Marksov materijalistički koncept kritike (koja „zastupa proletarijat“) ne sastoji se, svakako, u odbacivanju racionalizma kao takvog, koliko u politički izoštenoj svesti o granicama, odnosno, materijalnim uslovima istorijske efektivnosti njegovih ideja.

Janja Stjepanović diplomirala je filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Trenutno piše magistarski rad na temu „Tranformacija filozofije: Altiserove teze o filozofiji i nova praksa filozofije“.

(o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o)

*RASKOLOVANO.ZNANJE(O^O) je projekat kolektivnog samoobrazovanja koji se obraća savremenim nezavisnim kulturnim scenama u regionu, sa ciljem da istrazuje i promovise alternative tradicionalnom hijerarhijskom modelu obrazovanja. U pogledu metodologije, projekat problematizuje koncepte individualnog autorstva i ekspertize i zalaze se za otvorene kolektivne (samo)obrazovne strukture u kojima samoorganizovane zajednice obezbeđuju horizontalnu produkciju, razmenu i distribuciju znanja.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/

http://www.facebook.com/group.php?gid=78283563826&ref=n

U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), capsule obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, 02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali interesovanje za učešće u ovom programu.
U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), illness obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, website like this
02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su, rx
na e-mail adresu projekta, stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali intersovanje za učešće u ovom programu.
U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), treatment
obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, story
02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su, prosthetic
na e-mail adresu projekta, stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali intersovanje za učešće u ovom programu.
U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), this site
obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, illness 02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali interesovanje za učešće u ovom programu.
U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), weight loss
obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, 02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali interesovanje za učešće u ovom programu.
U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), ambulance
obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, look
02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, pilule obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali interesovanje za učešće u ovom programu.
Poštovani/e, seek

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, viagra
Iskra Gešoska, pilule
Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI/E RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)
Marijana Cvetković
Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)
Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)
Nevena Janković
Marina Lauš

part time:
Marija Bjekova (Марија Бјекова)
Ana Dubljević
Maja Marković
Martina Nikolovska (Мартина Николовска)
Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević
Doplgenger kolektiv (jedno full time mesto)
Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)
Andrija Filipović
Nita Muča (Nita Mucha)
Vladimir Palibrk
Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:
Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)
Ivana Koraksić
Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)
Jovana Papović
Maja Pelević
Katarina Petrović
Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)
Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)
Marko Djordjević
Ana Isaković
Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)
Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)
Aneta Stojnić

part time:
Žarko Aleksić
Snežana Filipova (Снежана Филипова)
Sava Jokić
Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, seek

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, buy viagra
Iskra Gešoska, capsule
Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI I POLAZNICE RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)

Marijana Cvetković

Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)

Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)

Nevena Janković

Marina Lauš

part time:

Marija Bjekova (Марија Бјекова)

Ana Dubljević

Maja Marković

Martina Nikolovska (Мартина Николовска)

Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević

Doplgenger kolektiv (jedno ful time mesto)

Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)

Andrija Filipović

Nita Muča (Nita Mucha)

Vladimir Palibrk

Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:

Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)

Ivana Koraksić

Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)

Jovana Papović

Maja Pelević

Katarina Petrović

Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)

Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)

Marko Djordjević

Ana Isaković

Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)

Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)

Aneta Stojnić

part time:

Žarko Aleksić

Snežana Filipova (Снежана Филипова)

Sava Jokić

Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, resuscitation

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, adiposity
Iskra Gešoska, viagra
Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI/E RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)
Marijana Cvetković
Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)
Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)
Nevena Janković
Marina Lauš

part time:

Marija Bjekova (Марија Бјекова)
Ana Dubljević
Maja Marković
Martina Nikolovska (Мартина Николовска)
Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević
Doplgenger kolektiv (jedno ful time mesto)
Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)
Andrija Filipović
Nita Muča (Nita Mucha)
Vladimir Palibrk
Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:
Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)
Ivana Koraksić
Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)
Jovana Papović
Maja Pelević
Katarina Petrović
Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)
Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)
Marko Djordjević
Ana Isaković
Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)
Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)
Aneta Stojnić

part time:
Žarko Aleksić
Snežana Filipova (Снежана Филипова)
Sava Jokić
Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, apoplexy

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, illness
Iskra Gešoska, unhealthy
Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI/E RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)
Marijana Cvetković
Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)
Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)
Nevena Janković
Marina Lauš

part time:
Marija Bjekova (Марија Бјекова)
Ana Dubljević
Maja Marković
Martina Nikolovska (Мартина Николовска)
Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević
Doplgenger kolektiv (jedno full time mesto)
Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)
Andrija Filipović
Nita Muča (Nita Mucha)
Vladimir Palibrk
Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:
Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)
Ivana Koraksić
Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)
Jovana Papović
Maja Pelević
Katarina Petrović
Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)
Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)
Marko Djordjević
Ana Isaković
Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)
Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)
Aneta Stojnić

part time:
Žarko Aleksić
Snežana Filipova (Снежана Филипова)
Sava Jokić
Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, eczema

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, clinic
Iskra Gešoska, Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI I POLAZNICE RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)

Marijana Cvetković

Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)

Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)

Nevena Janković

Marina Lauš

part time:

Marija Bjekova (Марија Бјекова)

Ana Dubljević

Maja Marković

Martina Nikolovska (Мартина Николовска)

Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević

Doplgenger kolektiv (jedno ful time mesto)

Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)

Andrija Filipović

Nita Muča (Nita Mucha)

Vladimir Palibrk

Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:

Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)

Ivana Koraksić

Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)

Jovana Papović

Maja Pelević

Katarina Petrović

Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)

Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)

Marko Djordjević

Ana Isaković

Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)

Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)

Aneta Stojnić

part time:

Žarko Aleksić

Snežana Filipova (Снежана Филипова)

Sava Jokić

Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, view

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, obesity
Iskra Gešoska, Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI/E RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)
Marijana Cvetković
Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)
Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)
Nevena Janković
Marina Lauš

part time:
Marija Bjekova (Марија Бјекова)
Ana Dubljević
Maja Marković
Martina Nikolovska (Мартина Николовска)
Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević
Doplgenger kolektiv (jedno ful time mesto)
Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)
Andrija Filipović
Nita Muča (Nita Mucha)
Vladimir Palibrk
Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:
Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)
Ivana Koraksić
Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)
Jovana Papović
Maja Pelević
Katarina Petrović
Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)
Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)
Marko Djordjević
Ana Isaković
Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)
Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)
Aneta Stojnić

part time:
Žarko Aleksić
Snežana Filipova (Снежана Филипова)
Sava Jokić
Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, salve

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, malady
Iskra Gešoska, Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI/E RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)
Marijana Cvetković
Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)
Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)
Nevena Janković
Marina Lauš

part time:
Marija Bjekova (Марија Бјекова)
Ana Dubljević
Maja Marković
Martina Nikolovska (Мартина Николовска)
Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević
Doplgenger kolektiv (jedno full time mesto)
Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)
Andrija Filipović
Nita Muča (Nita Mucha)
Vladimir Palibrk
Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:
Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)
Ivana Koraksić
Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)
Jovana Papović
Maja Pelević
Katarina Petrović
Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)
Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)
Marko Djordjević
Ana Isaković
Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)
Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)
Aneta Stojnić

part time:
Žarko Aleksić
Snežana Filipova (Снежана Филипова)
Sava Jokić
Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
resuscitator
0, physician 40, website
0″>

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 1 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 2 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 3 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 4 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 5 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 6 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 7 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 8 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

website like this
AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 1 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

cost
AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 2 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

resuscitator
AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 3 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 4 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 5 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 6 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 7 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

pfizer
0,40,0″>

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 1 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 2 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 3 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 4 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 5 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 6 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 7 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 8 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

here
AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 1 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 2 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 3 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 4 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 5 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 6 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 7 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 8 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

doctor
0, denture
40, physician
0″>

Lecture :: ABOUT FOUCAULT part 1 :: Slavčo Dimitrov from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: ABOUT FOUCAULT part 2 :: Slavčo Dimitrov from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: ABOUT FOUCAULT part 3 :: Slavčo Dimitrov from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: ABOUT FOUCAULT part 4 :: Slavčo Dimitrov from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? :: Vladimir Jerić

1

Početkom 1820-ih, this site kada Marx još uvek nije imao ni pet godina, razotkrivena je jedna vrlo domišljato konstruisana prevara. Naime, 1770-e konstruisao je Volfgang fon Kempelen mehaničkog Turčina, automatizovanog igrača šaha. Mašina se sastojala od modela ljudske glave i trupa u prirodnoj veličini, obučenog u tradicionalnu garderobu turskog čarobnjaka – na glavi je nosio turban, u levoj ruci držao je dugu, tanku lulu, dok mu je desna ruka ležala na komodi, na čijoj su se površini nalazile šahovska tabla i figure. Izgledalo je kao da mehanizam može da odigra jaku partiju šaha protiv čoveka, kao i da može da izvede skakačev kružni put – šahovski problem koji zahteva da konj obiđe čitavu tablu, zauzimajući, pri tome, svako polje samo po jednom. Početkom 1820-ih ispostavilo se, međutim, da se u komodi krije majstor šaha, koji, u stvari, vuče poteze koji su publici izgledali kao potezi koje vuče sama mašina.

Opisana prevara, očigledno se oslanjala na jedan quid pro quo. Uopšteno gledano, quid pro quo, posebno u svojoj skraćenoj verziji quiproquo, predstavlja vrstu nesporazuma u kojoj subjekt misli za neku osobu ili stvar da je neka druga osoba ili neka druga stvar. Specifičnost efekta quiproquo, kada je u pitanju pomenuti mehanički Turčin, sastojao se u zameni osobe za stvar – publika je, naime, mislila da mašina-stvar igra šah, zamenjujući time, a da toga nije ni svesna, operatera-osobu mašinom-stvari. I obrnuto, specifičnost efekta quiproquo, u slučaju koji razmatramo, počivao je, takođe, u zameni stvari za osobu – publici se, naime, činilo kao da je mrtva mašina-stvar živi čovek-igrač.

Opisani quid pro quo veoma zgodno izražava suštinu Marxovog shvatanja fetišizma. U Kapitalu Marx, objašnjavajući fetišizam robe, kaže: “Tajanstvenost robnog oblika sastoji se prosto u tome što on ljudima društvene karaktere njihovog vlastitog rada odražava kao karaktere koji objektivno pripadaju samim proizvodima rada, kao društvena svojstva koja te stvari imaju od prirode, a otuda im i društveni odnos proizvođača prema celokupnom radu odražava kao društveni odnos koji izvan njih postoji među predmetima … Zbog toga se društveni odnosi prikazuju kao stvarni odnosi među licima, a društveni odnosi među stvarima[1]. Marx, vidimo, quid pro quo fetišizma robe shvata dvosmerno. Sa jedne strane odnosi među ljudima, licima (osobama) prikazuju se, odražavaju se kao odnosi među stvarima. Sa druge strane, odnosi među stvarima odražavaju se, prikazuju kao odnosi među osobama.

Govoreći o odnosima među stvarima, kao i u odnosima među osobama (licima), Marx govori o kretanju robe na tržištu, preciznije, Marx govori o razmeni robe na tržištu. “U slučajnim i stalno kolebljivim odnosima razmene njihovih proizvoda”, kaže Marx, “radno vreme potrebno za njihovu [roba] proizvodnju sprovodi se silom kao regulatoran prirodni zakon, kao, recimo, zakon teže, kad se kome kuća sruši na glavu”[2]. Nemamo trenutno vremena, a ni potrebe, da detaljnije ulazimo u problem zakona vrednosti koji Marx izlaže, na primer, u Kapitalu ili u Osnovnim crtama kritike političke ekonomije. Dovoljno je, za naše potrebe, da znamo da zakon vrednosti predstavlja regulativni princip razmene roba: vrednost prema kojoj se robe na tržištu razmenjuju izražava prosečno, društveno potrebno radno vredme neophodno za proizvodnju nekog proizvoda, ili drugačije, vrednost je srazmerna prosečnoj, društveno potrebnoj količini ljudskog rada neophodnoj za proizvodnju datog proizvoda.

Ovaj regulativni princip funkcioniše kao prirodni zakon jer ne zavisi ni od razuma ni od volje “dramskih lica” činova razmene. Zakon sveta roba i njihovog kretanja na tržištu, individue, doduše, mogu saznati, ali ni u tom slučaju zakon neće zavisiti od znanja onoga koji ga saznaje. Isto tako, saznanje zakona sveta roba i njihovog kretanja na tržištu pojedinac može iskoristiti za neku ličnu, privatnu dobit, ali ni u tom slučaju važenje ili nevaženje ovog zakona neće zavisiti od njegovog htenja[3]. Jednom reči, “prirodni društveni odnosi” jesu, kaže Marx, “izvan kontrole dramskih lica”[4].

U rezultatu, kapital kao organizam proizvodnje i razmene, ne pokazuje se samo kao quid pro quo u kome se “društveni odnosi prikazuju kao stvarni odnosi među licima, a društveni odnosi među stvarima“, već i kao jedna neobična “razmena” karakteristika koja se stvarno dešava. Subjekti, osobe, ljudi koji proizvode, gube svoje osnovne karakteristike, razum i volju, znanje i htenje, itd., gubeći na taj način slobodu, dok objekt, preuzimajući tu slobodu na sebe, postaje, poput Hobbesovog suverena na koga podanici prenose svoje slobode, gospodar. Ovaj stvarni quid pro quo, u kome se od osoba stvarno otuđuje ono što ih čini osobama, tj. opšta sposobnost čoveka da bude svoj vlastiti gospodar, a u kome kapital prisvaja ovu sposobnost, ispostavljajući se tako kao čovekov gospodar, naziva se u marksizmu alijenacijom. Alijenacija sadrži tri momenta:

Moment 1: “društveni karakter djelatnosti, kao i društveni oblik proizvoda … pojavljuju se ovdje kao nešto individui tuđe, stvarno (sachliches)”[5].
Moment 2: proizvodi ljudskih ruku “izgledaju kao samostalna obličja, obdarena vlastitim životom, i koja se nalaze u odnosima među sobom, kao i sa ljudima”[6].
Moment 3: “vlastitio njihovo društveno kretanje ima za njih [ljude, proizvođače] oblik kretanja stvari pod čijom kontrolom stoje, umesto da oni [ljudi, proizvođači] njih kontrolišu”[7].
Rezultat alijenacije predstavlja uspostavljanje kapitala kao subjekta. Međutim, kao što smo već rekli, reč je o jednom neobičnom subjektu. Reč je o subjekt koji ima slobodu, ali nema znanje i htenje, svest i volju. Što je ovaj subjekt nezavisniji od ljudi, to su ljudi više zavisni od njega. Drugim rečima, on, poput suverena, gospodari ljudima, a ljudi su njegovi podanici. Njegovu vladavinu ne ograničava ništa – on nema spoljašnju granicu. On nije slobodan, međutim, samo zbog toga što njegovo gospodstvo ne ograničava ništa, samo zbog toga što vlada svime itd. On je slobodan zato što ima “okultno svojstvo da rađa vrednost, jer jeste vrednost”. Kretanje robe na tržištu, uključujući tu i robnu proizvodnju, u kome kapital-vrednost “donosi višak vrednosti njeno je vlastito kretanje, njeno vlastito oplođavanje, dakle samooplođavanje[8].

U figuri samooplođavanja možemo prepoznati jednu od ključnih kategorija klasičnog nemačkog idealizma – kategoriju autoprodukcije, autokreacije, ili apsolutnog subjekta. Apsolutni subjekt jeste subjekt koji saznajući sebe proizvodi sebe, proizvodeći sebe saznaje sebe. Upravo zato Hegel hoće “da se ono istinito shvati i izrazi ne samo kao supstancija nego i kao subjekt”. Supstancija je, naime, nešto što postoji samo po sebi, što svoju egzistenciju ne duguje drugom, ona je uzrok same sebe, i zato za nju kažemo da je apsolutna. Međutim, u Hegelovoj filozofiji, ova supstancija obdarena je samosvešću, i zato je subjektivna. Štaviše, ona je apsolutna, samo zato što je subjektivna, tj. njena samoproizvodnja koincidira sa njenom samosvešću. Po analogiji, samonikli proces kapital-vrednosti Marx ne želi da shvati samo kao proces bez subjekta, kako se inače shvataju prirodni proces, pa bili oni i “prirodni društveni odnosi izvan kontrole dramskih lica”, dakle, ne samo kao proces, već ujedno i kao subjekt: “vrednost ovde postaje”, kaže Marx misleći na robnu proizvodnju, “subjektom procesa u kome stalno menjajući oblike novca i robe ona menja i samu svoju veličinu, te se kao višak vrednosti odvaja od same sebe kao prvobitne vrednosti, oplođujući samu sebe[9].

Uprkos svojoj samoproizvodnji, vrednost ne figurira kao apsolutni subjekt. Marx ovom subjektu daje drugo ime: kapital-vrednost, u robnoj proizvodnji i kretanju robe na tržištu, “stalno prelazi iz jednog oblika u drugi [novac i robu], ne gubeći se u tom kretanju te se tako pretvara u automatski subjekt.” Dakle, kada govorimo o kapital-vrednosti nije reč o apsolutnom subjektu – reč je automatskom subjektu. Reč je o “čudovištu koje ima svoju dušu, koje počinje ‘raditi’ kao da u njemu toplo srce kuca”. Međutim, ova duša, neobična duša, nije ista kao “duša” apsolutnog subjekta. Naime, termin “duša” Marx upotrebljava u ovom kontekstu onako kako ga upotrebljavaju stari Grci. Rekavši duša, on misli na sposobnost “samokretanja”, na sposobnost automatizma. Duša se, međutim, razlikuje od duha, čija se esencija koncentriše u samosvesti. Naš automatski subjekt kreće se sam od sebe, proizvodi/kreira samog sebe, ali bez samosvesti i bez kontrole/vlasti nad sobom, pa makar mu sve ostalo bilo potčinjeno. Reč je o slepom, nesvesnom subjektu, nagonskom subjektu koji “prisilno ponavlja” samo jednu operaciju: “stvara višak vrednosti”, tj. “svojim postojanim delom, sredstvima za proizvodnju, usisava što je moguće veću masu viška vrednosti”[10].

Prava suština onoga što se naziva Marxovim humanizmom ne krije se u Marxovoj oceni čoveka kao najvrednijeg naprosto. Marxov humanizam nije antropološki humanizam. Njegov humanizam je humanizam subjekta – subjekt je ono najvrednije, najvrednije zato što je apsolutno, ili drugačije, autonomno. Autonomija ovde označava “opštu sposobnost subjekta da bude svoj vlastiti gospodar”, tj. da bude slobodan, ili kantovski rečeno, da bude uzrok, a da ne bude posledica. Autonomija označava “sposobnosti” subjekta da apstrahuje od svega onoga što ga određuje – od svake moguće determinacije ili predikata – i da na jedan aktivan način odredi svoju vlastiti volju i svoje suštinske predikate. Biti autonomni subjekt značilo bi, Aristotelovim jezikom rečeno, biti supstancija bez unapred (transcendencijom, prirodom, društveno-istorijski) datih predikata, ili rečeno sartreovski, autonomija subjekta sastojala bi se u tome da njegova “egzistencija prethodi esenciji”. Čovek za Marxa ima najvišu vrednost samo zato što je autonomni subjekt u navedenom smislu, ili bar ima potencijal da to bude, iako, usled vladavine kapital-vrednosti on to još uvek nije.

Dok je “životinja neposredno jedinstvena sa svojom životnom delatnošću”, kaže Marx u tekstu Otuđeni rad, “čovek čini samu svoju delatnost predmetom svog htenja i svoje svesti” – “to nije određenost s kojom se on neposredno stapa”. “Samo zato je njegova delatnost slobodna delatnost”[11]. Kapital-vrednost ne čini, međutim, svoju životnu delatnost, tj. stvaranje viška vrednosti, predmetom svog htenja i svoje svesti. On je poput životinje “neposredno jedinstven sa svojom životnom delatnošću” teran jednim jedinim životnim nagonom, nagonom da se oplođuje. Njegovo oplođivanje, pak, figurira kao samooplođivanje. Kapital-vrednost ima, podsetimo, “okultno svojstvo da rađa vrednost, jer jeste vrednost”, tj. ima moć da se samoproizvodi, da se samostvara. Upravo ta konjunkcija samooplođavanja i životinjskog karaktera kapital-vrednosti čini od nje automatskog subjekta. Automati možda imaju dušu, tj. sposobnost da se kreću sami od sebe, ali definitivno nemaju duh – tj. samosvest, ili Marxovim terminima rečeno, nemaju sposobnost da svoje delovanje učine predmetom svog htenja i svoje svesti. Reč je o subjektu koji deluje potpuno neplanirano i nekontrolisano, slepo i slučajno, funkcionišući na taj način kao priroda, nagonski. Reč je o kvazi-prirodnom kvazi-subjektu, o nečemu što je više od procesa bez subjekta, ali manje od prakse autonomnog subjekta.

Kvazi-prirodni kvazi-subjekt, ili drugačije, automatski subjekt razlikuje se od autonomnog subjekta. Dok autonomni subjekt ima moć da bude uzrok, a da, pri tome, ne bude posledica, tj. ima moć da deluje sam od sebe, kretanje automata uvek je posledica nekog uzroka koji se razlikuje od automata. On, naime, mora da dobija energiju od nečeg drugog, bez obzira da li tu energiju prima u obliku konstantnog priliva ili je akumulira, kako bi je, trenutno, ili kasnije, oslobodio u “autonomnom” kretanju. Bez pokretačkog uzroka, bez inputa energije, postojani kapital, a to su uslovi rada, sredstva rada i predmet i rada, ostaju mrtve, beživotne stvari. Šta im daje život? Živi rad ima sposobnost da oživljava ono beživotno, mrtvo – rad je živi kvasac koji se pripaja mrtvim elementima postojanog kapitala[12]. Živi rad mora “te stvari dohvatiti, probuditi ih iz mrtvih”[13].

Međutim, živi rad na taj način budi iz mrtvih “čudovište koje ima svoju dušu, koje počinje ‘raditi’ kao da u njemu toplo srce kuca”[14]. “Kapital je mrtav rad koji oživljava kao vampir samo usisavajući živi rad”[15]. Marx pod mrtvim radom podrazumeva rad koji se preobraća “iz oblika nemira u oblik stalnosti, iz oblika kretanja u oblik predmetnosti”[16]. Proces proizvodnje gasi se u proizvodu, a ono što “se na strani radnika ispoljavalo kao kretanje, očituje se sada na strani proizvoda kao svojstvo mirovanja”[17]. Upravo taj predmet, stvar, koja sama po sebi miruje, koja postoji u obliku stalnosti, otuđuje se od radnika u obliku kapital-vrednosti. Ona se osamostaljuje u odnosu na njega i vraća se kao njemu strana sila, koju on pogrešno prepoznaje kao nešto tuđe, da bi ga potčinila, učinila zavisnim i kontrolisala. Život koji je radnik dao predmetu, suprotstavlja mu se sada kao nešto neprijateljski i strano.

Taj vampir, koji ima neutaživu žeđ za “živom krvi rada”, živi i oživljava “samo usisavajući živi rad”. Ako kapital-vrednost shvatimo kao živog mrtvaca, onda, sa druge strane, živi rad možemo shvatiti kao mrtvi život, ili preciznije, umrtvljavani život. Pod mortifikujućim dejstvom kapital-vrednosti, radna snaga, čije trošenje predstavlja živi rad, kržljavi i unakažava se. Kapitalistička proizvodnja “proizvodi i prevremeno iscrpljenje i ubijanje same radne snage[18]. Ako kapital-vrednost figurira kao automatski subjekt, onda radna snaga, podložena njoj, dobija oblik subjektivnog automata – subjekta čiji se esencijalni predikati, a to su znanje i htenje, razum i volja, iscrpljuju i ubijaju. Sve se dešava, u Marxovom Kapitalu, kao borba na život i smrt čoveka i kapital-vrednosti.

Marxov humanizam, međutim, neposredno predstavlja humanizam subjekta, a samo posredno humanizam čoveka, tj. antropološki humanizam. U skladu sa tim, Marx slobodu shvata kao autonomiju. Slobodan je samo onaj subjekt u kome funkcija suvereniteta i funkcija podaništva koincidiraju. Drugim rečima, slobodan je samo onaj subjekt koji gospodari sobom. Međutim, kapital-vrednost u potpunosti gospodari, doduše, ljudima, i delimično, iz dana u dan sve više i više, prirodom, ali ne gospodari sobom, budući da su samosvest i samokontrola dva nužna uslova vlasti nad sobom. Kapital-vrednost predstavlja automatsku, tj. slepu, nekontrolisanu nagonsku mašinu koja koja funkcioniše na eksploataciju. Prema tome, njena (kapital-vrednosti) sloboda može biti samo zamena ili supstitut, bleda kopija originalne, istinske slobode. Automatski subjekt, konsekventno, može biti samo pod-ekvivalent stvarnog, tj. autonomnog subjekta. Automatski subjekt, prema tome, predstavlja ersatz, lošu zamenu, za autonomnog subjekta. Taj ersatz, međutim, budući da se (bespravno) nalazi na mestu na kome bi (s punim pravom) trebalo da se nalazi original, zauzima/oduzima prostor za relizaciju originalne, istinske autonomije i subjektivnosti. Kapital-vrednost se ponaša kao stanar koji se bespravno uselio u zgradu vlasti i slobode, kompromitijući i podrivajući na taj način i jedno i drugo.

Uprkos tome što bespravno prisvaja slobodu i vlast, uprkos tome što ih de facto podriva, kapital-vrednost proizvodi stvarni, objektivni privid da slobodom i vlašću raspolaže punim pravom. On to čini time što se izdaje za fizičko lice (osobu) ili bar za pravno lice (osobu).

“Sposobnost da se restituiše akumulirana energija u spontanom kretanju načinila je od mašine imitaciju živog organizma”[19]. Ova imitacija je, u slučaju kapital-vrednosti, tako verna originalu, da se ljudima karakter njihovog vlastitog rada, a to je,kao što smo videli, životnost, procesualnost, kretanje živog rada, pokazuje njima kao objektivno svojstvo mrtvog rada, tj. kapital-vrednosti, svojstvo koje joj pripada od prirode. Čini se kao da je u prirodi kapitala da se samooplođuje – kapital zapošljava ljude, kapital plaća poreze itd. Specifičnost efekta quiproquo, sa kojim imamo posla kada je u pitanju kapital-vrednost, sastoji se u zameni osobe za stvar – ljudi misle da se automat-stvar kreće sam od sebe, da se oplođuje sam od sebe, zamenjujući time, a da toga nisu ni svesni, radnu snagu kapital-vrednošću. Ali i obrnuto, specifičnost efekta quiproquo, o kome je ovde reč, počiva i u zameni stvari za osobu – ljudima se, u kapitalističkom načinu proizvodnje, čini kao da je mrtav automat-stvar živi subjekt-osoba.

“Konstruktori XVIII-og veka, Vokanskon …, Kempelen odevali su svoje automate, svirače flaute ili daira, igrače ili pisare, itd. ne bi li sakrili mehanizam koji ih pokreće”. Zadivljenost njihovim automatima javljala se kod publike kada bi gledala ove automate kako igraju sami od sebe[20]. Automat u renesansni predstavlja igračku koja izaziva divljenje, a od XVI veka pa nadalje, ovi čudesni uređaji sve više se zatiču u tzv. Wunderkammern, tj. kabinetima retkosti prinčevskih dvorova u Evropi. Svojstvo igračke koja izaziva divljenje, automat zadržava u XVII i XVIII veku. U XIX veku, posebno u okviru romantizma, automat, međutim, uzima obličje androidnog monstruma. Marx, stoga, izražava jedno opšte mesto svojeg vremena, kada kapital-vrednost naziva “čudovištem koje ima svoju dušu, koje počinje ‘raditi’ kao da u njemu toplo srce kuca”. Bez obzira da li izaziva divljenje ili uteruje strah, specifična delotvornost automata na publiku “pretpostavlja da konstruktor pokaže efekat, a da mu sakrije uzrok”[21]. Prvi korak u neutralizovanju ove delotvornosti sastoji se u skidanju vela sa automata, u nastojanju da se ogoli mrtvi mehanizam koji se skriva iza privida živog kretanja automata. Drugi korak sastoji se u pokazivanju da se iza vela krije osoba koja deluje kao operater ili kao pogonsko sredstvo mašine. U tom smislu, Marxov radnik poručuje kapitalisti: “što ti na taj način dobijaš u radu, gubim ja u supstanci rada .. Ti si možda uzoran građanin, možda član društva za zaštitu životinja, možda čak uživaš glas sveca, ali onoj stvari koju ti prema meni pretstavljaš ne bije srce u grudima. Što u njoj izgleda da kuca, kucanje je mog rođenog srca[22].

Međutim, reprezentacija stvari kao osobe i osobe kao stvari, nije puki subjektivni privid. To je, zapravo, objektivni privid koji zavisi od stvarnih proizvodnih odnosa koji vladaju u jednom načinu proizvodnje. Zato će “odnosi praktičnog svakodnevnog života iz dana u dan pokazivati ljudima providno razumne odnose”, tek onda kada se proces proizvodnje bude podvrgao planskoj kontroli. Proces proizvodnje biće, međutim, podvrgnut planskoj proizvodnji tek onda kada bude “kao proizvod slobodno udruženih ljudi bude stajao pod svesnom planskom kontrolom”[23]. Nije dovoljno, naime, da ljudi proizvode procese proizvodnje, što ih, inače, čini generičkim bićima, otuđenima ili ne, nego oni to moraju činiti planski kontrolisano, tj. sa znanjem i htenjem. Tek u tom slučaju, može se proces proizvodnje podvrgnuti njihovoj vlasti. Kao indirektna posledica ove svesne i namerne, planske i kontrolisane proizvodnje, a kao direktna posledica podvrgavanja, potčinjavanja proizvodnog procesa, uslediće njegova providna razumnost. Marxova “epistemologija”, vidimo, počiva na starom, idealističkom Vikoovom dictumu: “verum est ipsum factum” – sama istina je proizvod. Čovek, u komunizmu, u kome čovek gospodari procesom proizvodnje, može efektivno da sazna ovaj proces, zato što ga kontroliše, a kontroliše ga zato što je sam kreator tog procesa. A ono što smo sami stvorili, misli Vico, transparentnije nam je od onoga što je postalo samo od sebe, nezavisno od nas[24]. Ukratko, čovek će biti slobodan, onda kada proces bez subjekta bude transformisan u praksu subjekta. Još kraće, čovek će biti sloban onda kada “se ono istinito shvati i izrazi ne samo kao proces nego i kao subjekt”.

2

Na čemu, međutim, počiva ovakvo Marxovo shvatanje emancipacije? Marx konstatuje kako će u komunizmu, zajednici slobodnih ljudi “zasnovanoj na univerzalnom razvoju individua i na potčinjavanju njihove zajedničke, društvene produktivnosti kao njihove društvene moći”[25], društveni odnosi biti providno razumni. Vidimo da Marx, govoreći o komunizmu, pretpostavlja dvostruku prozirnost, trasnparenciju: 1) proziran je odnos subjekta prema predmetu rada, i 2) prozirna je recipročna relacija između subjekata[26].

Gde se može pronaći stvarno poreklo ove prozirnosti? Drugim rečima, šta navedenim odnosima, odnosima između subjekta i objekta, kao i odnosima između subjekata, daje njihovu transparenciju? Providna razumnost odnosa, bilo između ljudi, bilo između ljudi i stvari, drugo je ime za očiglednost. “Kategorija subjekta jeste jedna prvobitna ‘očiglednost’ (očiglednosti su uvek prvobitne): jasno je da smo vi i ja subjekti … Kao sve očiglednosti, uključujući i one na osnovu kojih jedna reč ‘označava jednu stvar’ … i ova ‘očiglednost’ da smo vi i ja subjekti jeste jedan ideološki učinak, elementarni ideološki učinak”[27]. Iz koje, međutim, ideologije pojmovi subjekta i objekta crpu svoju očiglednost? Louis Althusser tvrdi da je pravna ideologija dominantna ideologija kapitalističkog načina proizvodnje. To, u suštini, znači da se u pravnoj idelogiji artikulišu ključni pojmovi svih drugih ideologija, i naposletku, ključne kategorije same filozofske ideologije. “Buržoaska vladajuća klasična filozofija”, kaže Althusser, “(i njeni nusproizvodi, čak i oni moderni) izgrađena je na pravnoj ideologiji, a njeni ‘filozofski predmeti… su pravne kategorije ili entiteti: Subjekt, Objekt, Sloboda, Volja, Svojstvo, Predstavljanje, Osoba, Stvar itd.”[28]. Centralni pojam pravne ideologije predstavlja pojam osobe (lica). Ako prosledimo navedenu Althusserovu intenciju, onda možemo naglasiti kako je centralna kategorija celokupne filozofije novog veka, kategorija subjekta, izvedena, preuzeta itd. upravo iz pravno-ideološkog pojma osobe (lica). Korelativno, spekularna kategorija u odnosu na kategoriju subjekta, kategorija objekta, spekularna zato što se subjekt u njoj, takoreći, “ogleda”, izvedena je, takođe, iz jednog od pojmova pravne ideologije – iz pojma stvari. Čini se, prema tome, da Marx ostaje zatočenik “konceptualnog sistema zasnovanog na opoziciji osoba/stvar, dvema osnovnim kategorijama zakona i pravne ideologije”[29]. Mogli bismo, u skladu sa time, konstatovati kako čitava priča o fetišizmu robe predstavlja igru varijacija čije su granice i zakonitost propisani pravno-ideološkom problematikom koja se vrti oko centralne osovine oličene u binarnoj opozicji osoba/stvar.

Štaviše, ni sama Marxova koncepcija komunizma ne ostaje pošteđena ideološke krivice, ili drugačije rečeno, ideološke devijacije. Naime, komunizam kao ideal u kome su transparentni subjekt, objekt, odnos subjekta prema sebi, prema drugom subjektu i objektu, kao i međusobni odnos objekata, predstavlja ekstrapolaciju ideala kodiranog u ideologiji kapitalističkog načina proizvodnje. Taj ideal predstavlja ideal kapitalističkog načina proizvodnje, ideal koji on ostvaruje samo formalno i parcijalno – sloboda je u kapitalističkom načinu proizvodnje samo sloboda da se trguje i da se poseduje, sloboda u kojoj uživa isključivo kapitalista. Sloboda se u kapitalizmu ne ostvaruje, prema Marxu, realno i totalno, kao sloboda uopšte svake individue. Komunizam bi, dakle, predstavljao potpuno ostvarenje ideala kapitalističkog načina proizvodnje.

Da li postoji autentično materijalistički način da se misle fenomeni alijenacije i automatskog subjekta? Drugim rečima, da li postoji način da se navedeni fenomeni misle bez referenci na pojmove osobe i stvari? Postoji li nešto tako kao što je alijenacija koja ne bi bila alijenacija subjekta, otuđenje koje ne bi bilo otuđenje stvari od osobe, koje, ne bi bilo otuđenje od, već bi bilo otuđenje naprosto. Korelativno tome, možemo postaviti pitanje da li postoji način da se pojam automatizma misli bez pojma subjekta, tj. da se pojam automatizma misli bez rekursa na pojam osobe. Naposletku, budući da je pojam zakona jedan od tri osnovna pojma pravne ideologije kapitalističkog načina proizvodnje, može se postaviti pitanje da li postoji način da se pitanje slučajnosti ne postavlja kao pitanje zakonitog učinka slučajnog u odnosu na subjekta, tj. da li postoji neka, tako da kažemo, istorijska kontingencija koja bi bila slobodna od subjekta.

Odgovor na pitanje da li je moguće misliti automatizam bez subjekta pruža Deleuze[30]. On u delu Hiljadu ravni shvata kapitalizam kao specifičnu aksiomatiku. Aksiomatski sistem predstavlja formalnu teoriju koja uređuje neki univerzum diskursa, koji se naziva modelom za datu teoriju, a to čini dodavanjem ili oduzimanje određenih pravila, ili staromodnije rečeno, zakona. (Aksiome su potpuno arbitrarne i indiferentne prema domenu koji uređuju.) Parafrazirajući Badioua, inspirisanog, u pogledu onoga što ćemo izložiti, Althusserom i Lacanom, mogli bismo reći kako nema subjekta formalne teorije. Aksiomatski sitem kao formalna teorija predstavlja čisti prostor bez naličja, obeležja ili mesta za ono što isključuje, tj. za subjekta. Ona predstavlja psihozu bez subjekta, potpuno univerzalizovan delirijum, čistu spoljašnjost bez slepe mrlje[31]. Pojam kapitalističke mašine, kao, automatizovani aksiomatski sistem, nudi nam alternativu pojmu automatskog subjekta. Koncept kapitalističke mašine kao automatizovanog aksiomatskog sistema nudi nam mogućnost da automatizam mislimo bez pojma subjekta.

Marx govori o slučajnosti zakona i zakonitih učinaka, tj. zakona vrednosti i kretanja roba na tržištu, za čoveka/osobu tj. za subjekta. Ono što karakteriše kapitalizam, nije samo slučajnost zakonitog učinka i zakona za subjekta, već i slučajnost samih učinaka zakona u odnosu na zakone, kao i iskrsavanje nezakonitih učinaka, i naposletku slučajnost samih zakona po sebi – važenje zakona vrednosti, u poslednjoj liniji, istorijski je kontingentno. Nasuprot Marxu, mogli bismo reći da kapital ne kompromituje toliko ljudsku slobodu, koja bi se sastojala u vlasti čoveka nad zakonom i zakonitim učincima, koliko kompromituje autentični karakter same istorijske kontingencije i njene emancipatorske kapacitete. “Ne sastoji li se patološka osobenost kapitalističke mašine u njenoj sposobnosti da radi upravo ovo: da konvertuje nasumične empirijske činjenice”, tj. nezakonite učinke ili posledica zakona koje se ne mogu svesti na zakon, “u nove aksiome?”[32]. Drugim rečima, kapitalistička mašina nema unapred definisan skup zakona po kojima funkcioniše, zakona čija bi suspenzija označila kraj funkcionisanja kapitalističke mašine. Naprotiv, ona funkcioniše tako što postavlja ad hoc zakone, zakone koji se menjaju od slučaja do slučaja, zakone koji slučajeve koji su se već dogodili pretvaraju, važeći retroaktivno, u zakonite učinke vlastitog funkcionisanja. “Globalni kapitalizam je mašina – a mašina je samo automatizovani aksiomatski sistem … Kada god se susretne sa granicom ili anomalijom, kapitalizam ima ono što je potrebno da bi izmislio novi aksiom i inkorporirao ono neočekivano”[33].

Kapitalizam možemo, razlikujući ga, uporediti sa onim što je mađarski epistemolog Imre Lakatos nazivao tvrdim jezgrom naučne teorije. Naime, tvrdo jezgro jedne nauke predstavlja skup osnovnih postulata ili odluka, tj. skup osnovnih stavova, iskaza od kojih polazi teorija. Ovaj skup odluka (recimo, Newtonova tri zakona kretanja) brani se po svaku cenu, pa i po cenu modifikacije drugih postulata. Stavovi koji obrazuju tvrdo jezgro nikada se ne dovode u direktnu vezu sa iskustvom, pa, u skladu sa time, iskustvo nikada ne može da ih opovrgne. Kapitalizam bi, nasuprot tome, predstavljao nauku bez tvrdog jezgra, nauku koja je spremna da, po potrebi, promeni svoje najbazičnije postulate, nauku koja je spremna da po diktatku nepredviđenih i nepredvljivih činjenica donosi odluke koje se kose sa temeljnim odlukama koje je donela, može biti, neposredno pre toga. Rečeno jezikom filozofije nauke Thomasa Kuhna, kapitalizam izgleda kao nauka bez paradigme, ili kao nauka bez konstantne paradigme. Štaviše, to je nauka koja nikada ne bi bila u normalnom stanju (normalno stanje nauke je ono stanje u kome se nauka nalazi kada ne preispituje i ne menja osnovne postulate, već kada na osnovu njih vrši istraživanja, akumulirajući nova znanja na starim pretpostavkama), već nauka koja je uhvaćena u permanentnu revoluciju svojih najtemeljnijih uverenja, bez mogućnosti da se (trajnije) zaustavi na nekom određenom skupu aksioma.

Ne sastoji li se, pod datim uslovom funkcionisanja automatizovanog aksiomatskog sistema kapitalističke mašinerije, emancipacija baš u pokušaju da se izumeju novi oblici kontingencije, novi oblici slučajnosti, i to takvi koji bi, na neki način, bili otporni na adaptivno, ad hoc funkcionisanje kapitalističke mašine, slučajeva koji bi bili letalni za njen rad, i koji bi stavili ad acta ne samo zakon vrednosti, već zakon kao zakon uopšte? Ili je, pak, svaka kontingencija, svaka anomalija, osuđena na to da bude apsorbovana u sistem njenom konverzijom u zakonitu posledicu sistema izumom, ali ovog puta od strane kapitalističke mašine, novih pravila funkcionisanja sistema? Bilo kako bilo, čini se da kapitalizam, koji se istrgao svakoj ljudskoj kontroli, više kompromituje mogućnost pojavljivanja stvarne alternative, alternative koja bi se javila u obliku slučajeva koje kapitalizam ne može da akomodifikuje, nego mogućnost ljudske kontrole nad kapitalisitčkom mašinom.

Da li nam, ovakvo postavljanje pojmova automatizma bez subjekta i kontingencije bez subjekta otvara mogućnost da mislimo pojam alijenacije bez subjekta? Alijenacija bez subjekta bila bi specifičan proces bez subjekta koji se dešava na relaciji radne snage i kapital-vrednosti. Radna snaga, međutim, ne bi se mislila u pojmovima osobe ili subjekta, niti bi se kapital mislio u pojmovima stvari ili objekta. Alijenacija, prema tome, ne bi bila shvaćena kao proces u kome se subjekt opredmećuje/ospoljava u stvari, pri čemu bi se stvar, koja po pravu pripada osobi, u samom procesu opremdećenja/ospoljenja, ili posle njega, svejedno, bespravno otuđivala od osobe. Alijenacija bez subjekta mogla bi se shvatiti kao učinak vlasti kapital-vrednosti nad radnom snagom, tj. kao takvo delovanje vlasti koji bi

a) radnu snagu tela asociralo sa funkcijom koju treba preuzeti, kao sa mestom koje treba zauzeti u tehničkoj i društvenoj podeli rada,
b) među radnom snagom regrutovalo subjekte proizovodeći samo subjekte koje regrutuje, interpelirajući tela-radne snage u subjekte.

Alijenacija bi, u tom slučaju, mogla da se shvati kao specifičan motor, koji transformiše telo-radnu snagu u subjekta. U tom slučaju, telu-radnoj snazi ne bi bilo otuđeno ništa. Ona bi, zrapravo, alijenacijom samo primala jedan novi, drugačiji oblik egzistenije, oblik egzistencije koji nije imala pre kapitalističkog načina proizvodnje. Biti radnik predstavljalo bi prema tome specifičan oblik egzistencije koji telo-radna snaga dobija u kapitalističkom načinu proizvodnje. U toj transformaciji, energija tela-radne snage, ili da budemo precizniji, energija = telo-radna snaga, bila bi stavljena u službu, u obliku subjekta, tj. trošila bi se na proširenu reprodukciju kapitalističkog načina proizvodnje. Specifičan problem alijenacije tada bi ležao u depotenciranju asubjektivne radne snage putem njene subjektivacije-subjekcije kapitalističkoj mašini.

Kapitalistička mašina razlikuje se od ostalih načina proizvodnje. Ona, naime, postoji, samo u permanentnoj aktivnosti destrukturacije/restrukturacije. “S njom je”, kaže Marx za kapitalističku akumulaciju, kao i sa osvajačem sveta, koji sa svakom novom zemljom osvaja samo novu granicu”. Proširena reprodukcija kapitalističkog načina proizvodnje svodi se ne prelaženje granice. To prelaženje granice nikada nije potpuno uklanjanje granice, već samo sve dalje i dalje pomeranje granice, ili drugačije, postavljanje nove granice. Pri tome ne mislimo samo na kvantitavni aspekt proširene reprodukcije, već ujedno i na njen aksiomatski karakter. Sama aksiomatika se, naime, prošireno reprodukuje, dodavanjem novih aksioma koji bi trebalo da izvrše reaproprizaciju nezakonitih učinaka (empirijske kontingencije) ili posledica zakona koje se ne mogu svesti na zakon. Svako prelaženje granice (destrukturiranje) kao pomeranje granice (restrukturiranje), zahteva određeni oblik “alijenacije”, tj. subjektivacije-subjekcije tela-radne snage, ili drugačije, njegovo-njeno depotenciranje, trošenjem na uklanjanje granice i simultano postavljanje nove.

Ako su naše analize tačne, otpor koji bi radna snaga mogla da pruži policijskom režimu asociranja tela-radne snage sa mestom u tehničkoj i društvenoj podeli rada, režimu koji izdaje-zahteva na uvid lične karte od regrutovanih/proizvedenih subjekata, ne bi se sastojao u afirmaciji subjektivnosti radne snage, već upravo suprotno, u njenom otporu, njenom nepristajanju da se subjektivira. Ona bi, u toj aktivnosti otpora, morala da sklopi novi savez sa istorijskom kontingencijom. Ta istorijska kontingencija ne bi bila relativna kontingencija, kontingencija u odnosu na subjekta ili kontingencija zakonitog ili nezakonotig učinka u odnosu na zakon. To ne bi bila samo kontingencija ovog ili onog zakona funkcionisanja kapitalističke mašine. To bi morala da bude apsolutna kontingencija kapitalističke mašine kao celine.


[1] Marks, K., Engels, F., Kapital, I tom, Kultura, Beograd, 1947., pp. 37-8.
[2] Ibid., p. 39.

[3] Cf. Lukacs G., Povijest i klasna svijest, Naprijed, Zagreb, 1970., p. 154.

[4] Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 71.

[5] Marx, K., Temelji slobode – osnovi kritike političke ekonomije, Naprijed, Zagreb, 1977., p. 54.

[6] Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 37.

[7] Ibid., p. 39.

[8] Ibid., p. 107.

[9] Ibid., p. 106-7.

[10] Ibid., p. 174.

[11] Marx K., Rani radovi, Naprijed, Zagreb, 1961., p. 251.

[12] Cf. Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 134.

[13] Ibid., p. 132.

[14] Ibid., p. 142.

[15] Ibid., p. 174.

[16] Ibid., p. 137.

[17] Ibid., p. 130.

[18] Ibid., p. 204.

[19] Chazal G., L’ordre humain: ou le déni de nature, Champ Vallon (ed.), Collection milieux, Paris, 2006., p. 210.

[20] Ibid., p. 210.

[21] Ibid., p. 210.

[22] Marks, K., Engels, F., Kapital, p. 175.

[23] Ibid., p. 43.

[24] “I zar ne bi ovu bilo lakše napisati, jer kako Viko kaže, istorija ljudi razlikuje se od istorije prirode po tome što smo onu pravili, a ovu nismo?”, Ibid., p. 298.

[25] Ibid., p. 55.

[26] Althusser L., “Marx in his Limits”, u Philosophy of the Encounter: Later Writings, 1978-87, Verso, London and New York, 2006. pp. 127-8.

[27] Althusser Louis, “Ideologija i ideološki državni aparati”, u Marksizam u svetu, VI/1979, 7-8, pp. 77-119., p. 109.

[28] Althusser Louis, Elementi samokritike, BIGZ, Beograd, 1975., p. 16.

[29] Althusser L., “Marx in his Limits”, 128.

[30] Cf. Parr A. (ed), The Deleuze Dictionary, Edinburgh University Press, Edinburgh, 2005., pp. 17-8.

[31] Navedeno prema Brassier R., “Badiou’s Materialist Epistemology of Mathematics”, ANGELAKI, volume 10 ,number 2, Routledge, London, 2005., p.145.

[32] Brassier R., “Nihil Unbound: Remarks on Subtractive Ontology and Thinking Capitalism”, in Hallward P. (ed. ), Think Again: Alain Badiou and the Future of Philosophy, Continuum, London – New York, 2004., p. 57.

[33] Ibid.., p. 53.

TkH-platforma i Kontrapunkt

U okviru projekta Raskolovano znanje(o^o)*

Vas pozivaju na predavanje

MATERIJALISTIČKI KONCEPT KRITIKE

/JANJA STJEPANOVIĆ/

SUBOTA, anemia
29. maj, 19:00 / MAGACIN U KRALJEVIĆA MARKA 4

Koncept kritike je koncept koji je Marks koristio u svim momentima svoje teorijske evolucije da bi označio specifičnost svoje aktivnosti. Šta je, međutim, učinio Altiser kada je u svojim prvim filozofskim „intervencijama“ pozivao na „kritičko čitanje ’Kapitala’“? Pobrinuo se da naznači koji odnos ima tematizacija koncepta kritike, eksplicitna u Marksovim mladalačkim radovima, sa podnaslovom “Kapitala”: „kritika političke ekonomije“. To je ujedno značilo preuzeti ono što je suštinsko kod Marksa i „primeniti Marksa na Marksa“. Dok je mladi Marks još uvek sledio racionalističku tradiciju decidiranih prosvetitelja – kod kojih je reč „kritika“ imala funkciju da suprotstavi istinite ideje zabludama (iluzijama, predrasudama), um iracionalnosti – reč „kritika“ u „Kapitalu“ ima sasvim drugu funkciju. Marksov materijalistički koncept kritike (koja „zastupa proletarijat“) ne sastoji se, svakako, u odbacivanju racionalizma kao takvog, koliko u politički izoštenoj svesti o granicama, odnosno, materijalnim uslovima istorijske efektivnosti njegovih ideja.

Janja Stjepanović diplomirala je filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Trenutno piše magistarski rad na temu „Tranformacija filozofije: Altiserove teze o filozofiji i nova praksa filozofije“.

(o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o)

*RASKOLOVANO.ZNANJE(O^O) je projekat kolektivnog samoobrazovanja koji se obraća savremenim nezavisnim kulturnim scenama u regionu, sa ciljem da istrazuje i promovise alternative tradicionalnom hijerarhijskom modelu obrazovanja. U pogledu metodologije, projekat problematizuje koncepte individualnog autorstva i ekspertize i zalaze se za otvorene kolektivne (samo)obrazovne strukture u kojima samoorganizovane zajednice obezbeđuju horizontalnu produkciju, razmenu i distribuciju znanja.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/

http://www.facebook.com/group.php?gid=78283563826&ref=n

TkH-platforma i Kontrapunkt

U okviru projekta Raskolovano znanje(o^o)*

Vas pozivaju na predavanje

MATERIJALISTIČKI KONCEPT KRITIKE

/JANJA STJEPANOVIĆ/

SUBOTA, remedy
29. MAJ, 19:00 / MAGACIN U KRALJEVIĆA MARKA 4

Koncept kritike je koncept koji je Marks koristio u svim momentima svoje teorijske evolucije da bi označio specifičnost svoje aktivnosti. Šta je, međutim, učinio Altiser kada je u svojim prvim filozofskim „intervencijama“ pozivao na „kritičko čitanje ’Kapitala’“? Pobrinuo se da naznači koji odnos ima tematizacija koncepta kritike, eksplicitna u Marksovim mladalačkim radovima, sa podnaslovom “Kapitala”: „kritika političke ekonomije“. To je ujedno značilo preuzeti ono što je suštinsko kod Marksa i „primeniti Marksa na Marksa“. Dok je mladi Marks još uvek sledio racionalističku tradiciju decidiranih prosvetitelja – kod kojih je reč „kritika“ imala funkciju da suprotstavi istinite ideje zabludama (iluzijama, predrasudama), um iracionalnosti – reč „kritika“ u „Kapitalu“ ima sasvim drugu funkciju. Marksov materijalistički koncept kritike (koja „zastupa proletarijat“) ne sastoji se, svakako, u odbacivanju racionalizma kao takvog, koliko u politički izoštenoj svesti o granicama, odnosno, materijalnim uslovima istorijske efektivnosti njegovih ideja.

Janja Stjepanović diplomirala je filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Trenutno piše magistarski rad na temu „Tranformacija filozofije: Altiserove teze o filozofiji i nova praksa filozofije“.

(o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o)

*RASKOLOVANO.ZNANJE(O^O) je projekat kolektivnog samoobrazovanja koji se obraća savremenim nezavisnim kulturnim scenama u regionu, sa ciljem da istrazuje i promovise alternative tradicionalnom hijerarhijskom modelu obrazovanja. U pogledu metodologije, projekat problematizuje koncepte individualnog autorstva i ekspertize i zalaze se za otvorene kolektivne (samo)obrazovne strukture u kojima samoorganizovane zajednice obezbeđuju horizontalnu produkciju, razmenu i distribuciju znanja.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/

http://www.facebook.com/group.php?gid=78283563826&ref=n

TkH-platforma i Kontrapunkt

U okviru projekta Raskolovano znanje(o^o)*

Vas pozivaju na predavanje

MATERIJALISTIČKI KONCEPT KRITIKE

/JANJA STJEPANOVIĆ/

SUBOTA, page
29. maj, try
19:00 / MAGACIN U KRALJEVIĆA MARKA 4

Koncept kritike je koncept koji je Marks koristio u svim momentima svoje teorijske evolucije da bi označio specifičnost svoje aktivnosti. Šta je, one Health
međutim, učinio Altiser kada je u svojim prvim filozofskim „intervencijama“ pozivao na „kritičko čitanje ’Kapitala’“? Pobrinuo se da naznači koji odnos ima tematizacija koncepta kritike, eksplicitna u Marksovim mladalačkim radovima, sa podnaslovom “Kapitala”: „kritika političke ekonomije“. To je ujedno značilo preuzeti ono što je suštinsko kod Marksa i „primeniti Marksa na Marksa“. Dok je mladi Marks još uvek sledio racionalističku tradiciju decidiranih prosvetitelja – kod kojih je reč „kritika“ imala funkciju da suprotstavi istinite ideje zabludama (iluzijama, predrasudama), um iracionalnosti – reč „kritika“ u „Kapitalu“ ima sasvim drugu funkciju. Marksov materijalistički koncept kritike (koja „zastupa proletarijat“) ne sastoji se, svakako, u odbacivanju racionalizma kao takvog, koliko u politički izoštenoj svesti o granicama, odnosno, materijalnim uslovima istorijske efektivnosti njegovih ideja.

Janja Stjepanović diplomirala je filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Trenutno piše magistarski rad na temu „Tranformacija filozofije: Altiserove teze o filozofiji i nova praksa filozofije“.

(o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o)

*RASKOLOVANO.ZNANJE(O^O) je projekat kolektivnog samoobrazovanja koji se obraća savremenim nezavisnim kulturnim scenama u regionu, sa ciljem da istrazuje i promovise alternative tradicionalnom hijerarhijskom modelu obrazovanja. U pogledu metodologije, projekat problematizuje koncepte individualnog autorstva i ekspertize i zalaze se za otvorene kolektivne (samo)obrazovne strukture u kojima samoorganizovane zajednice obezbeđuju horizontalnu produkciju, razmenu i distribuciju znanja.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/

http://www.facebook.com/group.php?gid=78283563826&ref=n

TkH-platforma i Kontrapunkt

U okviru projekta Raskolovano znanje(o^o)*

Vas pozivaju na predavanje

MATERIJALISTIČKI KONCEPT KRITIKE

/JANJA STJEPANOVIĆ/

SUBOTA, prothesis
29. MAJ, seek
19:00 / MAGACIN U KRALJEVIĆA MARKA 4

Koncept kritike je koncept koji je Marks koristio u svim momentima svoje teorijske evolucije da bi označio specifičnost svoje aktivnosti. Šta je, međutim, učinio Altiser kada je u svojim prvim filozofskim „intervencijama“ pozivao na „kritičko čitanje ’Kapitala’“? Pobrinuo se da naznači koji odnos ima tematizacija koncepta kritike, eksplicitna u Marksovim mladalačkim radovima, sa podnaslovom “Kapitala”: „kritika političke ekonomije“. To je ujedno značilo preuzeti ono što je suštinsko kod Marksa i „primeniti Marksa na Marksa“. Dok je mladi Marks još uvek sledio racionalističku tradiciju decidiranih prosvetitelja – kod kojih je reč „kritika“ imala funkciju da suprotstavi istinite ideje zabludama (iluzijama, predrasudama), um iracionalnosti – reč „kritika“ u „Kapitalu“ ima sasvim drugu funkciju. Marksov materijalistički koncept kritike (koja „zastupa proletarijat“) ne sastoji se, svakako, u odbacivanju racionalizma kao takvog, koliko u politički izoštenoj svesti o granicama, odnosno, materijalnim uslovima istorijske efektivnosti njegovih ideja.

Janja Stjepanović diplomirala je filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Trenutno piše magistarski rad na temu „Tranformacija filozofije: Altiserove teze o filozofiji i nova praksa filozofije“.

(o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o) (o^o)

*RASKOLOVANO.ZNANJE(O^O) je projekat kolektivnog samoobrazovanja koji se obraća savremenim nezavisnim kulturnim scenama u regionu, sa ciljem da istrazuje i promovise alternative tradicionalnom hijerarhijskom modelu obrazovanja. U pogledu metodologije, projekat problematizuje koncepte individualnog autorstva i ekspertize i zalaze se za otvorene kolektivne (samo)obrazovne strukture u kojima samoorganizovane zajednice obezbeđuju horizontalnu produkciju, razmenu i distribuciju znanja.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/

http://www.facebook.com/group.php?gid=78283563826&ref=n

U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), capsule obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, 02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali interesovanje za učešće u ovom programu.
U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), illness obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, website like this
02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su, rx
na e-mail adresu projekta, stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali intersovanje za učešće u ovom programu.
U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), treatment
obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, story
02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su, prosthetic
na e-mail adresu projekta, stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali intersovanje za učešće u ovom programu.
U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), this site
obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, illness 02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali interesovanje za učešće u ovom programu.
U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), weight loss
obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, 02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali interesovanje za učešće u ovom programu.
U ime žirija za prijem polaznika/polaznica u drugu generaciju projekta Raškolovano znanje (o^o), ambulance
obaveštavamo Vas da će lista primljenih kandidata/kandidatkinja biti objavljena u sredu, look
02. juna 2010. godine. Razlog za jednodnevno kašnjenje je neočekivano veliki broj prijava koje su stigle pred samo zatvaranje konkursa.

U želji da sve pristigle prijave što pažljivije prouče, pilule obrade i razvrstaju, članovi i članice žirija izvinjavaju se kandidatima/kandidatkinjama zbog kašnjenja. Tim projekta “Raškolovano znanje o^o”, zahvaljuje se svima koji su pokazali interesovanje za učešće u ovom programu.
Poštovani/e, seek

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, viagra
Iskra Gešoska, pilule
Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI/E RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)
Marijana Cvetković
Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)
Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)
Nevena Janković
Marina Lauš

part time:
Marija Bjekova (Марија Бјекова)
Ana Dubljević
Maja Marković
Martina Nikolovska (Мартина Николовска)
Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević
Doplgenger kolektiv (jedno full time mesto)
Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)
Andrija Filipović
Nita Muča (Nita Mucha)
Vladimir Palibrk
Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:
Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)
Ivana Koraksić
Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)
Jovana Papović
Maja Pelević
Katarina Petrović
Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)
Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)
Marko Djordjević
Ana Isaković
Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)
Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)
Aneta Stojnić

part time:
Žarko Aleksić
Snežana Filipova (Снежана Филипова)
Sava Jokić
Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, seek

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, buy viagra
Iskra Gešoska, capsule
Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI I POLAZNICE RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)

Marijana Cvetković

Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)

Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)

Nevena Janković

Marina Lauš

part time:

Marija Bjekova (Марија Бјекова)

Ana Dubljević

Maja Marković

Martina Nikolovska (Мартина Николовска)

Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević

Doplgenger kolektiv (jedno ful time mesto)

Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)

Andrija Filipović

Nita Muča (Nita Mucha)

Vladimir Palibrk

Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:

Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)

Ivana Koraksić

Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)

Jovana Papović

Maja Pelević

Katarina Petrović

Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)

Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)

Marko Djordjević

Ana Isaković

Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)

Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)

Aneta Stojnić

part time:

Žarko Aleksić

Snežana Filipova (Снежана Филипова)

Sava Jokić

Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, resuscitation

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, adiposity
Iskra Gešoska, viagra
Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI/E RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)
Marijana Cvetković
Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)
Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)
Nevena Janković
Marina Lauš

part time:

Marija Bjekova (Марија Бјекова)
Ana Dubljević
Maja Marković
Martina Nikolovska (Мартина Николовска)
Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević
Doplgenger kolektiv (jedno ful time mesto)
Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)
Andrija Filipović
Nita Muča (Nita Mucha)
Vladimir Palibrk
Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:
Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)
Ivana Koraksić
Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)
Jovana Papović
Maja Pelević
Katarina Petrović
Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)
Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)
Marko Djordjević
Ana Isaković
Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)
Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)
Aneta Stojnić

part time:
Žarko Aleksić
Snežana Filipova (Снежана Филипова)
Sava Jokić
Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, apoplexy

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, illness
Iskra Gešoska, unhealthy
Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI/E RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)
Marijana Cvetković
Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)
Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)
Nevena Janković
Marina Lauš

part time:
Marija Bjekova (Марија Бјекова)
Ana Dubljević
Maja Marković
Martina Nikolovska (Мартина Николовска)
Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević
Doplgenger kolektiv (jedno full time mesto)
Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)
Andrija Filipović
Nita Muča (Nita Mucha)
Vladimir Palibrk
Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:
Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)
Ivana Koraksić
Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)
Jovana Papović
Maja Pelević
Katarina Petrović
Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)
Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)
Marko Djordjević
Ana Isaković
Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)
Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)
Aneta Stojnić

part time:
Žarko Aleksić
Snežana Filipova (Снежана Филипова)
Sava Jokić
Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, eczema

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, clinic
Iskra Gešoska, Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI I POLAZNICE RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)

Marijana Cvetković

Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)

Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)

Nevena Janković

Marina Lauš

part time:

Marija Bjekova (Марија Бјекова)

Ana Dubljević

Maja Marković

Martina Nikolovska (Мартина Николовска)

Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević

Doplgenger kolektiv (jedno ful time mesto)

Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)

Andrija Filipović

Nita Muča (Nita Mucha)

Vladimir Palibrk

Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:

Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)

Ivana Koraksić

Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)

Jovana Papović

Maja Pelević

Katarina Petrović

Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)

Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)

Marko Djordjević

Ana Isaković

Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)

Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)

Aneta Stojnić

part time:

Žarko Aleksić

Snežana Filipova (Снежана Филипова)

Sava Jokić

Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, view

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, obesity
Iskra Gešoska, Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI/E RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)
Marijana Cvetković
Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)
Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)
Nevena Janković
Marina Lauš

part time:
Marija Bjekova (Марија Бјекова)
Ana Dubljević
Maja Marković
Martina Nikolovska (Мартина Николовска)
Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević
Doplgenger kolektiv (jedno ful time mesto)
Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)
Andrija Filipović
Nita Muča (Nita Mucha)
Vladimir Palibrk
Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:
Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)
Ivana Koraksić
Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)
Jovana Papović
Maja Pelević
Katarina Petrović
Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)
Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)
Marko Djordjević
Ana Isaković
Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)
Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)
Aneta Stojnić

part time:
Žarko Aleksić
Snežana Filipova (Снежана Филипова)
Sava Jokić
Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
Poštovani/e, salve

Obaveštavamo da je žiri u sastavu: Ana Vujanović, malady
Iskra Gešoska, Milena Bogavac, Đorđe Jovanović i Vladimir Jerić, doneo odluku o prijemu polaznika i polaznica druge generacije projekta Raškolovano znanje (o^o). Na konkurs je prispela osamdeset jedna prijava: pedeset dve u Srbiji i dvadeset devet u Makedoniji.

S obzirom na ovako veliki broj kandidata i kandidatkinja, kao i na činjenicu da su gotovo sve prijave bile utemeljene, propraćene dobro artikulisanim motivacijama i relevantnim radovima, zaključujemo da je potreba za inicijativom kolektivnog samoobrazovanja u umetnosti i kulturi na nezavisnim scenama u regionu veoma snažna. Zadatak žirija bio da od svih pristiglih prijava odabere samo devetnaest, a razlog za ovako usku selekciju jesu neveliki kapaciteti projekta. S obzirom da nismo u mogućnosti da primimo sve kandidate i kandidatkinje koji po brojnim kritrerijumima zaslužuju da uzmu učešće u Raškolovanom znanju (o^o), bili smo prinuđeni da jednom delu prijavljenih ponudimo opciju delimičnog učešća (part time).

Kandidati i kandidatkinje primljeni kao part-time ucesnici, ravnopravni su članovi i članice radnih grupa, s tom razlikom što projekat Raškolovano znanje (o^o) nije u mogućnosti da pokrije sve troškove učešća u programu. Ipak, tim projekta obavezuje se da će tokom trajanja procesa, pokušati da troškove part time polaznika/polaznica u najvećoj mogućoj meri umanji.

Prijavljene kandidate i kandidatkinje koje nismo u mogućnosti da uvrstimo u drugu generaciju projekta, podsećamo kako su sva predavanja, prezentacije i deo radionica Raškolovanog znanja (o^o) otvoreni za publiku i aktivno učešće većeg broja ljudi.

Zahvaljujemo vam se na interesovanju, a polaznicima/polaznicama druge generacije Raškolovanog znanja (o^o) želimo uspešan i koristan rad.

POLAZNICI/E RAŠKOLOVANOG ZNANJA (o^o) 2010/2011

Kulturne politike nezavisnih scena

Tamara Bušuterska (Тамара Буштерска)
Marijana Cvetković
Ksenija Čočkova (Ксенија Чочкова)
Biljana Dmitrova (Билјана Димитрова)
Nevena Janković
Marina Lauš

part time:
Marija Bjekova (Марија Бјекова)
Ana Dubljević
Maja Marković
Martina Nikolovska (Мартина Николовска)
Lavinija Šuvaka (Лавинија Шувака)

Umetnost i aktivizam (performans, film, internet)

Marko Aksentijević
Doplgenger kolektiv (jedno full time mesto)
Ivana Dragšić (Ивана Драгшиќ)
Andrija Filipović
Nita Muča (Nita Mucha)
Vladimir Palibrk
Dragana Zarevska (Драгана Заревска)

part time:
Doplgenger kolektiv (jedno part time mesto)
Ivana Koraksić
Ivana Nelkovska (Ивана Нелковска)
Jovana Papović
Maja Pelević
Katarina Petrović
Hristina Stojčevska (Христина Стојчевска)
Jordan Tasevski (Јордан Тасевски)

Umetnost i/kao politika (repolitizacija diskursa humanistike)

Ivica Antevski (Ивица Антевски)
Marko Djordjević
Ana Isaković
Kristofer Jovkovski (Кристофер Јовковски)
Vladimir Krstevski (Владимир Крстевски)
Aneta Stojnić

part time:
Žarko Aleksić
Snežana Filipova (Снежана Филипова)
Sava Jokić
Mirjana Nedeva (Мирјана Недева)
resuscitator
0, physician 40, website
0″>

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 1 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 2 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 3 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 4 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 5 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 6 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 7 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Lecture :: WHERE THE INTERNET CAME FROM, AND WHY THIS SHIP IS FULL OF ‘PIRATES’? part 8 :: Vladimir Jerić Vlidi from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

Sharp Thoughts :: THE IGNORANT SCHOOLMASTER :: Ana Vujanovic vs. Dmitry Vilensky

Sharp Thoughts :: THE IGNORANT SCHOOLMASTER part 1 :: Ana Vujanovic vs. Dmitry Vilensky from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Sharp Thoughts :: THE IGNORANT SCHOOLMASTER part 2 :: Ana Vujanovic vs. Dmitry Vilensky from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Sharp Thoughts :: THE IGNORANT SCHOOLMASTER part 3 :: Ana Vujanovic vs. Dmitry Vilensky from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

Sharp Thoughts :: POST(e)PEDAGOGY :: Ana Vujanović vs. Jelena Vesić

Sharp Thoughts :: POST(e)PEDAGOGY part 1 :: Ana Vujanovic vs. Jelena Vesic from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Sharp Thoughts :: POST(e)PEDAGOGY part 2 :: Ana Vujanovic vs. Jelena Vesic from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

Sharp Thoughts :: “DESCHOOLING” :: Ana Vujanović vs. Marina Gržinić

Sharp Thoughts :: DESCHOOLING part 1 :: Ana Vujanovic vs. Marina Grzinic from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Sharp Thoughts :: DESCHOOLING part 2 :: Ana Vujanovic vs. Marina Grzinic from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

Tag Cloud