Rekonstrukcija Ženski fond,
TkH – Raškolovano znanje*,
Žene na delu,
Kulturni centar – Rex i
Kontekst kolektiv

poziva Vas na:
Gregory Sholette, Tamna materija
Prezentaciju knjige i predavanje sa diskusijom

Četvrtak, 16. Jun u 18:00
Magacin u Kraljevića Marka 4

Gregory Sholette (Gregory Šolet) je umetnik i pisac koji živi i radi u Njujorku, kao i predavač na univerzitetima Harvard i CUNY. Njegove recentne publikacije su: Tamna materija: Umetnost i politika u vremenu preduzetničke kulture, Kolektivizam nakon modernizma: Umetnost društvene imaginacije nakon 1945. (sa Blake Stimsonom) i Intervencionisti: Priručnik za kreativni poremećaj svakodnevnog života (sa Nato Thompson-om).

U svom dosadašnjem radu, Gregory Sholette se neposredno bavio analizom savremenog sistema umetnosti, kolektivnim umetničkim praksama i umetničkim aktivizmom, naročito u američkom društveno-političkom kontekstu. U svojoj knjizi Tamna materija, koja je nedavno izašla u izdanju Pluto Press-a, Sholette polazi od definicije tamne materije u astrofizici kao “nevidljive mase koja se uočava tek indirektno, kroz kretanje vidljivih astronomskih tela kao što su zvezde ili galaksije” i pokazuje kako savremena umetnička scena funkcioniše po sličnom principu. Da bi na površini umetničkog sistema zasijale individualne umetničke zvezde ili galaksije novih mladih generacija (svakako uz posredovanje umetničke kritike, kolekcionara, dilera, muzeja, kustosa i institucionalne administracije) nužno je prisustvo, podrška i investicija onih drugih 90% “nevidljivih” stvaraoca i kreativki, kulturnih radnika i radnica koji pristupaju umetničkom sistemu bilo kao kritički orijentisani proizvođači, bilo kao ljubitelji umetnosti i selektivni potrošači. Sholette postavlja pitanje metoda i pristupa putem kojeg umetnici i umetnice koji svesno rade izvan i nasuprot parametara mejnstrim scene, mogu “prisvojiti” ovu “tamnu materiju” i baciti drugačije svetlo na umetničku proizvodnju i njen društveni status.

Gregory Sholette će lokalnoj publici predstaviti svoju najnoviju knjigu Tamna materija u pratnji predavanja pod nazivom  Od radikalne solidarnosti do “pošto-poto” kolektivizma: politička umetnost i uspon “kriznog kapitalizma”. Autor će uporediti radikalne zamisli kolektivnog razumevanja umetnosti koje su ponudile istorijske avangarde, sa savremenom proliferacijom kolektivnosti u okviru šarolikih društvenih mreža i raznovrsnih komulanih platformi.

Predavanje će biti na engleskom jeziku bez prevoda.
Moderatorka programa biće Jelena Vesić – istoričarka umetnosti, nezavisna kustoskinja i umetnička kritičarka.

———————————————————————————-

Od radikalne solidarnosti do “pošto-poto” kolektivizma: politička umetnost i uspon “kriznog kapitalizma”

Želja da se progovori kolektivnim glasom već dugo vremena postiče društvenu imaginaciju i umetničku proizvodnju. Pre drugog svetskog rata umetnici su razumevali kolektivizaciju kao izraz obećanja ili potencijalnog promašaja industrijske i političke modernosti, osmišljene kroz fenomen masovnosti. Nakon rata, umetnici su napravili otklon spram starog ideala progresa, povezujući – često jetko i grčevito – radikalizam sopstvenih političkih snova sa slobodnom igrom razlika i taktičkim pozicioniranjem. Međutim, tokom poslednjih dekada pojavila se i varijacija na temu ovog neformalnog modusa kulturnog kolektivizma, čije nestašno prihvatanje grupne persone nije niti striktno ironično, niti sasvim iskreno i otvoreno. Naizgled kao odgovor na ruinirani javni pejzaž neoliberalne preduzetničke kulture, čitav asortiman kvazi-instituta, centara, škola, biroa, kancelarija, laboratorija, liga, odeljenja, društava, klubova i pseudo-korporacija umetnuo se unutar deteritorijalizovanog prostora spektakularnog globalnog tržišta. Svaki od ovih lažnih institucionalnih entiteta igra pod sopstvenim logom, misijom i vebsajtom, baveći se procesom samo-brendiranja – ne toliko usmerenom ka “osvajanju specijalističkih tržišnih niša” ili “pridobijanju vernih korisnika”, već pre da bi se nekako ušunjali u samo polje vidljivosti. Najangažovanije od ovih fantomskih ustanova ipak proizvode nešto više od puke replikacije izgubljenih liberalnih institucionalnih struktura; one koriste svoje virtuelne ordinacije kako bi se konfrontirale i intervenisale u realnom svetu aktuelnih korporacija, biznisa, opština i država. Vitalan, mladalački i razoružavajuće lakomislen, ovaj “pošto-poto kolektivizam” predstavlja mikser vizuelnih umetnosti, politike, mode, muzike i mimetičkih formi nestalnih organizacija. Takav modus grupnog rada nalazi udobnost u komunalnom jatu koje sleće na platforme za društveno umrežavanje, radije nego uz stare pojmove klase i političke solidarnosti koji izrastaju iz istorije radničke borbe i levičarskih pokreta.

———————————————————————————-

Gregory Sholette je umetnik i pisac koji živi i radi u New York-u, kao i član Political Art Documentation/Distribution (PAD/D: 1980-1988) i REPOhistory (1989-2000). Njegove recentne publikacije su: Tamna Materija: Umetnost i politika u vremenu preduzetničke kulture (Pluto Press, 2011); Kolektivizam nakon modernizma: Umetnost društvene imaginacije nakon 1945. (sa Blake Stimsonom) i Intervencionisti: Priručnik za kreativni poremećaj svakodnevnog života (sa Nato Thompson-om).

Gregory Sholette predaje na Odeljenju za vizuelne i prostorne studije na Harvard univerzitetu umetnosti i dizajna. Član je CCC postdiplomskog istraživačkog programa na Univerzitetu za umetnost i dizajn u Ženevi i trenutno je Šef katedre za umetnost i predavač na odeljenju za skulpturu na Queens College: City University of New York (CUNY).

Više o autoru i radovima možete naći na sledećim vebsajtovima:
http://gregorysholette.com
http://darkmatterarchives.net

———————————————————————————-

*Raškolovano znanje je partnerski projekat Teorije koja hoda (http://tkh-generator.net) i organizacije Kontrapunkt iz Skoplja (http://kontrapunkt-mk.org), a finansijski je podržan od strane Švajcarskog Programa za Kulturu za Zapadni Balkan (www.scp-ba.net).

Prezentacija sa diskusijom
IRWIN I NEUE SLOWENICSHE KUNST: Dušan Mandić i Borut Vogelnik
„SEDAM KNJIGA O RETRO-PRINCIPU“

Teorija koja Hoda (Beograd) i Kontrapunkt (Skoplje), u okviru projekta Raškolovano znanje(o^o), organizuju javnu prezentaciju i diskusiju s Dušanom Mandićem i Borutom Vogelnikom, umetnicima i članovima kolektiva Irwin iz Ljubljane.

Irwin je umetnički kolektiv koji su 1983. u Ljubljani oformili slikari Dušan Mandić, Miran Mohar, Andrej Savski, Roman Uranjek i Borut Vogelnik. Godinu dana kasnije, zajedno sa muzičkom grupom Laibach i pozorišnom trupom Scipion Našice Sisters osnovali su pokret Neue Slowenische Kunst (NSK), čija je politička i socijalno angažovana umetnička estetika prerasla u jedan od najznačajnijih kulturnih fenomena na prostorima bivše Jugoslavije, poslednjih decenija 20. veka. Pri ovom pokretu deluju i grupe Noordung, Studio novog kolektivizma, Odjel čiste i primenjene filozofije, kao i mnoge druge, u zavisnosti od potrebe i prilike. Za formiranje njihove estetike ključan je postupak aproprijacije totalitarističkih, ekstremno nacionalističkih i nacističkih simbola, kao i princip “retroavangardizma” (kasnije: “retrogradizma”) kojim se retrogradni simboli apliciraju u avangardni kontekst. Za njihov rad važan je i pojam novog kolektivizma, kojim se redefiniše pozicija umetnika kao individue.

Jedan od njihovih najpoznatijih umetničkih projekata, bilo je proglašenje nezavisne NSK države, 1991, u vreme kada počinju ratovi i rasparčavanje Jugoslavije.
Izlagali su na najrelevantnijim evropskim i američkim izložbama, a 2004. nagrađeni su Jakopičevom nagradom, najznačajnijim slovenačkim umetničkim priznanjem.

Umetnička praksa kolektiva Irwin u proteklih dvadeset godina, podrazumeva i teorijsku autorefleksiju. Tako je nastala edicija od sedam knjiga, vezanih za pet ključnih projekata ovog kolektiva. U njima su artikulisane teorijske implikacije retroprincipa, kao i drugi pojmovi vezani za njihov rad i društvenu stvarnost u kojoj je nastao.

Dušan Mandić i Borut Vogelnik, članovi kolektiva Irwin u Beograd su došli na poziv samoobrazovnih grupa “Umetnost i aktivizam”, “Umetnost i/kao politika” i “Kulturne politike nezavisne scene” koje rade u okviru projekta Raškolovano znanje. Njihova javna prezentacija rada sa diskusijom, završna je sesija radionice koju su držali ovim grupama.

*Raškolovano znanje je partnerski projekat Teorije koja hoda (http://tkh-generator.net) i organizacije Kontrapunkt iz Skoplja (http://kontrapunkt-mk.org), a finansijski je podržan od strane Švajcarskog Programa za Kulturu za Zapadni Balkan (www.scp-ba.net).

STANOVNICI SLIKA /predavanje-performans/
Rabih Mroué

Sreda, 11. maj u 20.30

Jugoslovensko dramsko pozorište, scena „Studio“, Kralja Milana 50

Rabi Mrue (Rabih Mroué) je glumac, reditelj, pisac i vizuelni umetnik iz Bejruta. Svoje radove izvodi i izlaže u Centru Pompidou, Pariz; centru BAK, Utreht; galeriji Tate Modern, London i dr, kao i na bijenalima u Guandžou, Istanbulu, Šardži i Sidneju. U svom radu, sredstvima poludokumentarnog pozorišta i performansa, Mrue se bavi problemima koji se u trenutnoj političkoj klimi u Libanu, najčešće ‘trpaju pod tepih’. Njegova potraga za ‘istinom’ počinje od dokumenata, fotografija i pronađenih objekata, koji u performansu kroz razmatranja politike, reprezentacije i problematike privatnog života, fabrikuju druge dokumente, druge ‘istine’. Rad tako postaje sto za seciranje društvenih procesa ratnog i post-ratnog Libana. Akumulacijom materijala razvijaju se priče koje potvrđuju tanku liniju između istine i laži.

U predavanju-performansu Stanovnici slika (2009) Mrue nudi evokativnu meditaciju o paradoksalnim osećanjima koja pokreću fotografije ljudi koji su već odavno mrtvi. On na duhovit način iz različitih perspektiva pokušava da analizira sakupljene fotografije. Među njima i poster preminulog egipatskog predsednika Nassera i preminulog libanskog premijera Haririja, prikazanih zajedno u bašti, iako se u stvarnosti nikada nisu sreli; kao i testamentarne fotografije mučenika – bombaša samoubica i mnoge druge.

http://tinyurl.com/rmroue
http://tinyurl.com/istimages

. . .

Stanovnici slika je ko-produkcija Tanzquartier-Wien, časopisa Bidoun i udruženja Ashkal Alwan iz Bejruta.

Gostovanje ovog performansa u Beogradu omogućila je Teorija koja Hoda uz finansijsku podršku Evropske Unije i Švajcarskog programa za kulturu za Zapadni Balkan, a u saradnji sa Jugoslovenskim dramskim pozorištem.

Performans je na engleskom jeziku i nema prevod.

BESPLATNE KARTE se mogu rezervisati i preuzeti na blagajni JDP
telefoni blagajne: +381 11 3061 957, +381 11 2644 447

This animate was adapted from a talk given at the RSA by Sir Ken Robinson, world-renowned education and creativity expert and recipient of the RSA’s Benjamin Franklin award. http://comment.rsablogs.org.uk/videos/

For more information on Sir Ken’s work visit: http://www.sirkenrobinson.com

PUBLIC DOMAIN AND ITS PERFORMANCES

There is a long history of struggles for preserving public spaces from investment’s expansionism of corporate capital. What is relatively new, however, is the neoliberal strategy to bypass the public control over the public good by using so called “public-private partnership” model. Although this phrase is an oxymoron in its own right, it is used by politicians, managers and PR-departments to veil the real threat of this kind of business for public interests.

In introduction of his lecture, Aldo Milohnić will discuss penetration of private capital into public urban space in general and commercialization of art and culture in particular. Second part of his lecture will be devoted to several examples of artistic actions and performances in urban public spaces questioning the status of public domain and public interest in relation to “branding” in economy, politics, and art system.

The lecture is in English language, without translation.

ALDO MILOHNIĆ, MA in sociology of culture, is a researcher at the Peace Institute Ljubljana – Institute for Contemporary Social and Political Studies where he works on research projects in the fields of sociology of culture and cultural policy. He is editor of the Politike book series, author of several books (most recently Theories of Contemporary Theatre and Performance, 2009) and editor of numerous special issues of cultural journals. His texts are published in journals Maska, Frakcija, TkH, Amfiteater and Performance Research as well as in catalogues and anthologies. He has participated as a lecturer in numerous international conferences on social and cultural theories, performing arts theory and cultural politics as well as in the Contemporary Performing Arts Seminar (permanent seminar organized by Maska, Ljubljana). Fields of interest: sociology of culture, cultural policy, performing arts theory, epistemology of social sciences and the humanities.

*Deschooling Classroom is project by TkH (Walking Theory) platform for performing arts theory and practice from Belgrade (http://tkh-generator.net/), in partnership with the organization Kontrapunkt from Skopje (http://kontrapunkt-mk.org/), and financially supported by the Swiss Cultural Programme in the Western Balkans (www.scp-ba.net).

“Love Without Mercy”
Public presentation / Artist talk

Saturday, 11 December 2010 at 8 pm (Duration: 90 minutes)
Venue: Cultural Center CK, Skopje

Presenting the project Ballettikka Internettikka (2001-2011) by Igor Štromajer & Brane Zorman.

In collaboration with Kontrapunkt, Skopje; deschooling.classroom(o^o) and TkH – Centre for Performing Arts Theory and Practice, Belgrade.

“We shall fight them on the beaches. We shall fight them on the landing grounds. We shall fight in the fields and in the streets, we shall fight in the hills. We shall never surrender.”
(W. Churchill)

Ballettikka Internettikka is a series of tactical art projects which began in 2001 with the exploration of Internet ballet. It explores wireless Internet ballet performances combined with guerrilla tactics and mobile live Internet broadcasting strategies.

Ballettikka Internettikka uses impossible connections to develop the possible strategies of resistance and disobedience. The project participates in the already existing protocols of communication, yet without being servile to these protocols, it opens up links between emotionality and technology, production and ethics, desire and organization, imagination and institution. The distribution of politics and intimacy without any reason and purpose, with the use of limited, defined and controlled protocols is a dystopia and an unsubmissive revolt to the world of capital, which can be disarmed only by the use of its own tactics.

Authors: Igor Štromajer and Brane Zorman
Theoretical Adviser: Bojana Kunst

From 2001 to 2010 nineteen major Ballettikka Internettikka actions were performed:

- Net Ballet – Internet, 2001
- Ballet Net – The Bolshoi Theatre, Moscow, Russia, 2002
- M-III Robot Ballet – Bergen International Theatre, Bergen, Norway, 2003
- BRVI – Ballettikka RealVideo Internettikka – Television Slovenia – Cultural Program, U3, 2003
- Autto Mobillikka – Ljubljana Motorway Ring, Slovenia, 2003
- Illegallikka Robottikka – Teatro alla Scala, Milan, Italy, 2004
- BEO Guerrillikka – National Theatre, Belgrade, Serbia, 2005
- VolksNetBallet – Volksbühne, Berlin, Germany, 2006
- Portraits – Internet, 2007
- Aeronauttikka – Internet, 2007
- RenminNetBallet – Hong Kong City Hall, 2007
- Stattikka – CYNETart, Trans-Media-Akademie Hellerau, Dresden, Germany, 2007
- Olymppikka – Internet, Fire Polygon, 2008
- Hydraullikka – Plaza del Rey, Madrid, Spain, 2008
- Intermenttikka – Total Museum of Contemporary Art, Seoul, Korea, 2008
- Norddikka – Svalbard, Norway, Arctic Ocean, 2008/2009
- Nipponnikka – Minami Torishima, Japan, Pacific Ocean, 2009
- Insecttikka – Hamburg, Germany / Amsterdam, The Netherlands, 2010
- SubAquattikka – ZOO Ljubljana, Slovenia, 2010

Ballettikka Internettikka is a co-production of Intima Virtual Base (www.intima.org) and Cona (www.cona.si) 2001–2010 and Aksioma 2003.

In the years 2001–2010 the project was financially supported by the Ministry of Culture of the Republic of Slovenia, the Ministry of Culture of the Kingdom of Spain, the Ministry of Culture of the Republic of Serbia, Norsk Kulturfond, Arts Council Korea, Hong Kong Arts Development Council, Hong Kong Cultural Service Department, Netherlands Media Art Institute, the Municipality of Madrid, the Municipality of Dresden, the Municipality of Belgrade, the Municipality of Ljubljana, Epson.

Igor Štromajer
www.intima.org
– is an intimate mobile communicator and media artist. He researches intimate emotional tactics and traumatic low-tech guerrilla strategies. He has shown his work at more than a hundred exhibitions in fifty countries on all the continents and received a number of awards. His artworks are included in the permanent collections of the Centre Georges Pompidou, Paris; the Museo Nacional Reina Sofía, Madrid; Moderna galerija Ljubljana, Slovenia; Computerfinearts Gallery, New York; Maribor Art Gallery and others.

Brane Zorman
www.cona.si
– is a composer and sound manipulator. Between 1982 and 1986 he was frontman for the Slovene punk group O!KULT. He is a pioneer of the Slovene techno music scene. Since 1987, he has been composing music for both Slovenian and international theatre, dance and multimedia performances and projects, and has made guest appearances throughout Europe. Recently he works with Irena Pivka on a series of audio-visual installations and the Radio Cona – temporary radio station for contemporary art.

*Deschooling Classroom is project by TkH (Walking Theory) platform for performing arts theory and practice from Belgrade (http://tkh-generator.net/), in partnership with the organization Kontrapunkt from Skopje (http://kontrapunkt-mk.org/), and financially supported by the Swiss Cultural Programme in the Western Balkans (www.scp-ba.net).

Vas pozivaju na predstavljanje projekta

RAŠKOLOVANA VIDEO UČIONICA

U subotu 20. novembra u 19.00 dođite na predstavljanje i razgovor o projektu Raškolovana video učionica, u prostoru ovogodišnjeg Oktobarskog salona u Resavskoj 40b/I sprat.

Raškolovana video učionica je istraživačko-umetnički rad grupe umetnika i kulturnih radnika, učesnika projekta „Raškolovano znanje*“ Teorije koja Hoda – koja je pozvana da realizuje jedan od paralelnih programa ovogodišnjeg Oktobarskog salona.

Rad se sastoji od serije video intervjua koje smo tokom trajanja Oktobarskog salona vodili sa umetnicima i gostima izložbe, kao i akterima lokalne kulturno-umetničke scene. Međutim, intervjuisani ovog puta ne govore o svom radu, već smo ih pozvali da kao istaknuti akteri savremene internacionalne kulturno-umetničke scene govore o toj sceni i svojim pozicijama i ulozima u nju. Tematski okvir intervjua su problematike kulturne politike i nezavisne scene, kao i prakse aRtivizma (koje spajaju umetnost i aktivizam, pokreću pitanja društvene kritike, intelektualnog vlasništva, dostupnosti video umetnosti itd). Raškolovana video učionica je istovremeno deo procesa našeg istraživanja scene i kolektivnog samoobrazovanja, ali i rad koji pokušava da skrene pažnju javnosti na ključne tačke strukturacije savremene nezavisne scene.

Moćićete da pogledate sledeće intervjue:
Rosa Barba, vizuelna umetnica
Tim Etchells, pozorišni i vizuelni umetnik, umetnički direktor grupe Forced Entertainment
Julieta Aranda, vizuelna umetnica i osnivačica internacionalne platforme e-flux
Jelena Vesić, freelance kustoskinja, urednica časopisa Prelom
Mia David, v.d. direktorka KCB-a, urednica magazina Kvart
Vladimir Palibrk, urednik i art-menadžer galerije Elektrika, Pančevo

————————————–

Koncept: Marta Popivoda
Koautori: Katarina Petrović, Dragana Zarevska, Marijana Cvetković, Maja Marković, Doplgenger (Boško Prostran, Isidora Ilić), Aneta Stojnić, Nevena Janković, Dragana Jovović, i Marta Popivoda
Saradnici: Marina Lauš, Marija Bejkova, Jasmina Mitkovska, Vladimir Palibrk, Biljana Dimitrova, Ksenija Čočkova, Tamara Bušterska, Vladimir Vidić
Produkcija: Kulturni centar Beograda i TkH platforma, 2010.

Ovo delo je licencirano licencom Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 Serbia. Da biste videli kopiju ove licence, pogledajte http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/rs/

www.tkh-generator.net

http://oktobarskisalon.org

www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net

*Raškolovano znanje je partnerski projekat TkH platforme za teoriju i praksu izvođačkih umetnosti iz Beograda i organizacije Kontrapunkt iz Skoplja, a finansijski je podržan od strane Švajcarskog Programa za Kulturu za Zapadni Balkan.

Во продолжение го пренесуваме кусото резиме на предавањето.

Што се крие зад феноменот на десекуларизација која како епидемија ги зафати сите општества на посткомунистичкиот исток? Ренесансата на верата, ослободена, како тоа вообичаено се нарекува, го става во пранги атеистичкиот тоталитаризам? Навистина, веруваат ли луѓето денес повеќе од порано? Да си припомниме: во својот однос кон религијата, комунизмот не беше ништо друго освен, за волја на вистината еден порадикален, вид на нововековна секуларизација. Бог не е укинат туку е протеран во приватната сфера на општествениот живот. После падот на комунизмот, тој се враќа во општеството, на улиците, во фабриките, во училиштата, во медиумите. Значи, сега, станува збор не за ренесансата на верата туку за ренесансата на нејзината државна улога. Но зар не тврдеше комунизмот дека вистината за верата е во нејзината општествена улога? Не се ли крие во општествената сеприсутност на верата триумфот на комунистичкиот атеизам? Дали веруваме помалку или повеќе од порано? Како веруваме?

Борис Буден е теоретичар, критичар на културните феномени, писател и еден од најзначајните промотори на критичкото мислење во поранешна Југославија. Студирал филозофија во Загреб, а докторирал во областа на Културната теорија на Хумболтовиот универзитет во Берлин. Во 90’ години го основа и уредува списанието Аркзин, во Загреб. Неговите есеи и написи се однесуваат на теми од областа на филозофијата, политиката и критичкото промислување на уметноста и културата. Автор е на повеќе книги од кои ги издвојуваме: Зона на транзиција: За крајот на Посткомунизмот (2009); Ветувањата на еден концепт (со Стефан Новотни) (2008); Вавилонското семе: Дали културата е преводлива? (2004). Воедно се бави со превод, а од позначајните негови преводи се делата на Сигмунд Фројд на Хрватски. Борис Буден во моментов живее и работи во Берлин.

Предавањето е во рамки на проектот „Расшколувано знаење“.

Расшколувано знаење е партнерски проект на НВО Контрапункт (Културен центар Точка) од Скопје (http://kontrapunkt-mk.org) и ТкХ (Теорија која хода) платформа за теорија и практика, од Белград (http://tkh-generator.net), кој се реализира со финансиска поддршка од Швајцарската програма за култура за Западен Балкан (http://scp-ba.net).

Vas pozivaju na

RAŠKOLOVANU VIDEO UČIONICU

Pozivamo Vas da posetite Raškolovanu video učionicu, koja je otvorena za javnost od 30. oktobra do završetka izložbe, 21. novembra u prostoru ovogodišnjeg Oktobarskog salona u Resavskoj 40b.

Raškolovana video učionica je istraživačko-umetnički rad grupe umetnika i kulturnih radnika, učesnika projekta „Raškolovano znanje“ Teorije koja Hoda – koja je pozvana da realizuje jedan od paralelnih programa ovogodišnjeg Oktobarskog salona.

Rad se sastoji od serije video intervjua koje smo tokom trajanja Oktobarskog salona vodili sa umetnicima i gostima izložbe, kao i akterima lokalne kulturno-umetničke scene. Međutim, intervjuisani ovog puta ne govore o svom radu, već smo ih pozvali da kao istaknuti akteri savremene internacionalne kulturno-umetničke scene govore o toj sceni i svojim pozicijama i ulozima u nju. Tematski okvir intervjua su problematike kulturne politike i nezavisne scene, kao i prakse aRtivizma (koje spajaju umetnost i aktivizam, pokreću pitanja društvene kritike, intelektualnog vlasništva, dostupnosti video umetnosti itd). Raškolovana video učionica je istovremeno deo procesa našeg istraživanja scene i kolektivnog samoobrazovanja, ali i rad koji pokušava da skrene pažnju javnosti na ključne tačke strukturacije savremene nezavisne scene.

Za sada možete pogledati sledeće intervjue:
Rosa Barba, vizuelna umetnica
Tim Etchells, pozorišni i vizuelni umetnik, umetnički direktor grupe Forced Entertainment
Julieta Aranda, vizuelna umetnica i osnivačica internacionalne platforme e-flux
Jelena Vesić, freelance kustoskinja, urednica časopisa Prelom
Mia David, v.d. direktorka KCB-a, urednica magazina Kvart

I nakon otvaranja Raškolovane video učionice, nastavljamo sa radom, tako da će Učionici biti dodato još intervjua. O tome ćemo Vas naknadno obavestiti.

——————————————–

Koncept: Marta Popivoda
Koautori: Katarina Petrović, Dragana Zarevska, Marijana Cvetković, Maja Marković, Doplgenger (Boško Prostran, Isidora Ilić), Aneta Stojnić, Nevena Janković, Dragana Jovović, i Marta Popivoda
Saradnici: Marina Lauš, Marija Bejkova, Jasmina Mitkovska, Vladimir Palibrk, Biljana Dimitrova, Ksenija Čočkova, Tamara Bušterska, Vladimir Vidić

Produkcija: Kulturni centar Beograda i TkH platforma, 2010.

Ovo delo je licencirano licencom Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 Serbia. Da biste videli kopiju ove licence, pogledajte http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/rs/

www.tkh-generator.net
http://oktobarskisalon.org
www.deschoolingclassroom.tkh-generator.net

Raškolovano znanje je partnerski projekat TkH platforme za teoriju i praksu izvođačkih umetnosti iz Beograda i organizacije Kontrapunkt iz Skoplja, a finansijski je podržan od strane Švajcarskog Programa za Kulturu za Zapadni Balkan.

Fokus ovog izlaganja je razmatranje političnosti umetnosti, a ne političke umetnosti. Političnost je shvaćena kao aspekt umetničkog rada, diskursa, dela ili projekta, koji se odnosi na njegovu orijentaciju, pozicioniranje i delovanje u aktuelnoj javnoj sferi društva – prema i u njegovoj strukturi, distribuciji moći, subjektima koji ga čine ili su iz njega isključeni, “raspodelama čulnog” i ideološkim diskursima. Kako je političnost dakle neizbežan aspekt bilo kog i svakog umetničkog rada, koji ne postoji drugačije nego u javnoj društvenoj sferi, iz ove perspektive se ne govori o političkoj umetnosti, kao specifičnoj umetničkoj delatnosti zainteresovanoj za politička pitanja. U interesovanje ovog izlaganja podjednako ulaze sasvim različiti umetnički radovi. Kada kažem “podjednako ulaze u interesovanja” ne znači da ih (politički) izjednačavam, već da ih sve stavljam na isti “test”. A upravo test političnosti ne ispušta iz vida da se ona veoma razlikuje od rada do rada prema tome da li je strateška ili taktička, oportuna i servilna ili kritička i transformativna, policijska ili politička, intencionalno ugrađena u umetnički rad ili pročitana tek u njegovom suočenju sa okružujućim društvenim kontekstom.

Jedan od vektora razmatranja političnosti umetnosti koji mi se čini ključnim polazi od Rancièreovog razlikovanja policije i politike.

Prvo ću se vratiti na njegovo shvatanje politike kao “raspodele čulnog” (le partage du sensible).[1] Raspodela čulnog se odnosi na konstituciju tela i figura kao društvenih subjekata, kroz regulaciju i deregulaciju, distribuciju i redistribuciju, uramljivanje i preramljivanje prostora i vremena, mesta i identiteta, onoga što se može videti i čuti u javnom polju i onoga što ne može, što je nevidljivo i nerazumljivo, marginalizovano ili isključeno iz njega. Tako shvaćena, politika nije vežba moći niti borba za moć, već oblikovanje sfere (zajedničkog) iskustva. Za Rancièrea već sama politika kao raspodela čulnog je estetska aktivnost, kao što je i umetnost, iz istog razloga, politička:

Artistic practices are “ways of doing and making” than intervene in the general distribution of ways of doing and making as well as in the relationships they maintain to modes of being and forms of visibility. (The Politics of Aesthetics, str. 13)

Za Rancièra, politika koja je uobičajeno definiše kao uređenje javne sfere i socijalnih odnosa se pre može nazvati policijom u širem i nepežorativnom smislu (police), dok je politika (politics) njegovo preuređenje, intervencija i invencija novih formi života.[2] Policija je skup procedura kojima se upravlja društvenim poljem, onim što deli i što je zajedničko društvenoj zajednici. Ona se bavi organizacijom društvenih moći i distribucijom figura koje participiraju kao subjekti u javnom polju na određenim mestima i sa određenim ulogama, kao i sistemima legitimisanja te distribucije. Ti subjekti oblikuju zajedničko iskustvo društvene zajednice – njihove slike su vidljive i kreiraju sliku društva; njihovi glasovi su čujni, i razumemo ih kao jezik/govor. Politika počinje neslaganjem, disenzusom (la mésentente) i zahtevom za jednakošću. Ona je aktivnost neprepoznatog i neuračunatog dela društva, “dela koji nema svoj deo”, kojom se uspostavljaju “prekobrojni subjekti” u društvenom polju, čije su slike bile nevidljive a glasovi nečujni ili čuti kao (životinjska) buka. Umetnost za Rancièrea može biti politička aktivnost u ovom smislu, kao potencijalni rez sa važećom društvenom raspodelom čulnog, mesto neslaganja sa njegovim konsenzualnim uređenjem i invencija čulnih formi i materijalnih struktura za pojavu novih formi života.

Ako govorim o umetnosti na lokalnoj (u Srbiji) i regionalnoj (ex-jugoslovenskoj) sceni druge polovine 20. veka i danas, iz ovog razlikovanja možemo izvesti sledeću analizu.

Prvi oblik političnosti vezan je za državne i druge makro kulturne politike (cultural policy) koje politički orijentišu dominantne kulturno-umetničke diskurse. Tu spadaju socrealizam, socijalistički umereni modernizam (socijalistički esteticizam) i internacionalizam (između Istoka i Zapada, internacionalizam “Nesvrstanih”) i, recentnije, nacionalna umetnost i kultura i tradicionalizam (s aspekta kulturne politike države, recimo Srbije), odnosno promocija “evropskih vrednosti”, civilnog društva, procesa demokrazacije i pomirenja (s aspekta kulturne politike evropskih, američkih i internacionalnih fondacija koje su aktivne u regiji: Soros, ECF, SCP, IPA itd).

Drugi oblik političnosti je vezan za kritičke i antagonističke političke gestove umetničkog rada, diskursa, dela ili projekta prema datom, dominantnom društvenom i kulturno-političkom stanju stvari. Predratne komunističke agit-prop izvedbe su uvodile na javnu scenu govor potlačene radničke klase, potpuno novog govornog subjekta koji je tražio priznavanje u tadašnjem monarhističko-kapitalističkom društvu. Radovi i akcije umetnika okupljenih oko novosadskog Teatra mladih, beogradske grupe A3 ili zagrebačke grupe/projekta Penzioner Tihomir Simčić su iritirali socijalistički milje rigidnosti, ozbiljnosti i okupiranosti velikim društvenim pitanjima diskursom ludizma, kulture mladih i mikrosloboda, karakterističnim za neoavangardni teatar i hepening kasnih 1960ih. Crni film Želimira Žilnika uvodi u javni vidokrug figuru beskućnika u socijalnoj i socijalističkoj državi (SFRJ), raskrinkavajući hipokriziju dominantnih socijalističkih diskursa društvene svesti i solidarnosti. NSK plakat za Dan mladosti 1987. godine radikalno kritikuje birokratizovani socijalistički režim poturajući – u liniji svoje taktike “preterane identifikacije” – doslovni citat nacističke ikonografije kao idejno rešenje, koje je u prvom trenutku čak i usvojeno. Predstave i performansi Dah teatra, Ister teatra i drugih alternativnih teatara u Srbiji 90ih su se suprotstavljali nacionalističkom i ksenofobnom diskursu Miloševićevog režima, nudeći alternativu u vidu diskursa humanističke, univerzalne, pa i univerzalističke, “pozorišne antropologije”; dok su drugi umetnici poput grupe Apsolutno, Ane Miljanić, Milice Tomić idr. alternativu nalazili u demokratskim vrednostima civilnog društva i jačanju individualnog subjekta.

Politička u ovom smislu nije samo umetnosti sa vaninstitucionalne ili nezavisne scene. To može biti i umetnost koja pripada tzv. institucionalnom mainstreamu, onda kada je ona antagonistička dominantnim društveno-političkim diskursima (iako ne i produkcijskim dispozitivima). Na primer, u oblasti tzv. “repertoarskog teatra” u Srbiji drama Nebeski odred Aleksandra Obrenovića i Đorđa Lebovića, drama i predstava Je li bilo Kneževe večere? Vide Ognjenović ili drame Biljane Srbljanović Beogradska trilogija, Porodične priče i Pad preraspoređuju tada aktuelne javne diskurse uvodeći u njih nove odnosno isključene političke glasove i subjekte. U navedenim primerima to su: ljudsko biće lišeno ljudskih prava i svedeno na “goli život” u Auschwitzu koje gubi sve društveno, od ideala do brige za bližnjeg; (19ovekovni) srpski političari koji fikcionalizuju “mit o Kosovu” i izmišljaju “kneževu večeru”; i demokratsko-liberalni, prozapadni i urbani glas “druge Srbije”.

Iako nisu nastale zajedno niti referirajući jedna na drugu, ovakvoj razradi politike Jacquesa Rancièrea bliska je teoretizacija praksi svakodnevnog života Michela de Certeaua.[3]

De Certeau u knjizi Praktikovanje svakodnevnog života uvodi seminalnu razliku između strategija i taktika života i življenja u savremenom društvu. Strategije pripadaju poretku društvenih institucija. Njih karakterišu određeni proizvodi (jezik, prava, običaji, komercijalni proizvodi, kultura, umetnost itd) ali i fizičko mesto/prostor i sopstvena istorija i tradicija. Tom (velikom) investicijom, one grade svoj autoritet i društvenu moć, ali istovremeno postaju nefleksibilne i inertne. Tako je cilj institucija pre svega perpetuiranje samih sebe, te one teže masovnosti proizvodnje i uniformnosti korisnika. Drugim rečima, one predviđaju određene načine življenja kroz institucionalni sistem, odnosno načine upotrebe, recimo, kulture u svakodnevnom životu pojedinaca. Kao dominantni načini upotrebe, prema de Certeauu, identifikovani su konzumacija i podređivanje. Uvodeći pojam taktike, de Certeau skreće pažnju da se radi o pogrešnoj interpretaciji, jer se institucije ne “konzumiraju” kao takve, već se “koriste” na različite načine u svakodnevnim životima pojedinaca, u zavisnosti od njihovih potreba. Taktike su tako pre svega metodologije (zatim, metode i tehnike) individualizacije i prilagođavanja institucija pojedinačnom životu. One mogu ići do izigravanja, subvertiranja i divertiranja tih institucija, ali nikad sa namerom da njima ovladaju, da ih preuzmu, da same postanu nove strategije. U toj slabosti taktika leži njihova osnovna snaga i ujedno osnovni kritički gest de Certeauove studije – ona pokazuje svakodnevni život kao aktivan proces i stalnu borbu običnog čoveka protiv institucija koje teže da ga asimiluju i podrede svom poretku.

Ako se vratim na aspekte političnosti umetnosti u Srbiji i regiji, ovim putem dolazimo do razlikovanja koje je komplementarno Rancièreovoj diferencijaciji politike. Povezujući ove dve teoretizacije, utvrdila bih sledeće.

Strategije političnosti umetnosti se kreiraju u području makro kulturnih politika, sprovode se njihovom reprodukcijom kroz pojedinačne kulturno-umetničke radove, dela i projekte, a regulišu različitim oblicima cenzure. Manifestacija prenošenja Štafete mladosti i Sletovi na stadionu JNA za Dan mladosti očigledno su sprovodili socijalističke diskurse “bratstva i jedinstva”, vere u (još bolju) budućnost, ali i neupitnu glorifikaciju “vođe”. Rani BITEF je bio ostvarenje politike neortodoksnog jugoslovenskog socijalizma i “nesvrstanih” u hladnoratovske blokove, promocijom inovacije, eksperimenta i multikulturalizma u izvođačkim umetnostima. Predstave poput Golubnjače Jovana Radulovića u režiji Dejana Mijača i Kosovske hronike Rajka Đurđevića u režiji Cisane Murisidze ili film Kosovski boj Zdravka Šotre po scenariju Ljubomira Simovića direktno su reprodukovali mitotvorski nacionalistički diskurs režima Slobodana Miloševića. Cenzura – koja otvara celo jedno novo poglavlje za koje sad nemam vremena – najkraće rečeno služi regulaciji sprovođenja kulturno-umetničkih strategija i stoga se u Ranciereovoj terminologiji s pravom može nazvati “policijskom metodom”. Svakako oblici cenzure su vrlo različiti, naročito kako se približavamo aktuelnom kontekstu i dobu postsocijalizma i tranzicije ka kapitalizmu. Srećemo je u obliku pravnih regulativa, specijalizovanih komisija, umetničke/autorske autocenzure, produkcijske cenzure do sofisticiranih i gotovo neprimetnih mikroregulativa sveta umetnosti. Jedan od cenzurisanih pojmova u regiji danas je upravo sam pojam Regije shvaćen kao kulturni prostor bivše Jugoslavije. Iako ne postoji nijedan zakon niti komisija koja zabranjuje pojam regije, on je kao politički sasvim nepodoban isključen iz strateških kulturnih politika kako država u regiji tako i internacionalnih fondacija (na njegovom mestu imamo strateške pojmove Regije – koji se menjaju tokom proteklih 15 godina u zavisnosti od aktuelnih političkih agendi: Balkan, Jugoistočna Evropa, Zapadni Balkan itd), i to isključenje regulišu stručne komisije za dodelu grantova kulturno-umetničkim projektima.

Taktike političnosti umetnosti, s druge strane, pripadaju domenu kritičkih i proaktivnih mikro pristupa i singularnih intervencija u aktuelnu podelu čulnog. Recimo, upravo malopre pomenuti pojam Regije koji uvodi nezavisna scena u ex-Jugoslaviji 2000ih predstavlja jedan od taktičkih gestova. Ovaj pojam regije, kao i retrogardna preterana identifikacija sa nacističkim diskursom i ikonografijom NSK 80ih jesu taktički ne samo jer su u otporu ponuđenim strategijama, već i jer nisu težile niti teže da postanu strategije. NSK se nikada nije zalagao za opštu “nacifikaciju” javnog diskursa u SFRJ ili kasnije u Sloveniji, već za uznemiravanje javnog diskursa uvođenjem u njega naci-glasa, kao krajnje konsekvence totalitarizma, populizma, birokratizacije i korupcije sistema koji je u međuvremenu izgubio iz vida komunističke imperative slobode, jednakosti i solidarnosti. Ako se malo vratimo u prošlost, kao umetničke taktike pomenuću neoavangardne i konceptualne body art performanse (Katalin Ladik, Marina Abramović, Tomislav Gotovac idr) koji su uveli na margine javnog diskura figuru ogoljenog individualnog tela i pitanja singularne telesne egzistencije u kontekstu samoupravnog socijalizma i njegovog diskursa bestelesnog kolektivizma. Film WR: Misterije organizma Dušana Makavejeva otvorio je pitanje seksualnosti, kao lične želje i slobode koja nije uračunata u socijalistički revolucionarni diskurs sveopšteg oslobođenja čoveka. Intuitivno prepoznavajući značaj raspodele čulnog, državni sistem je sprečio uvođenje ovog pitanja u javni diskurs, te je prikazivanje filma doslovno bilo zabranjeno narednih 16 godina. Istom logikom, iz državno kontrolisanih masmedija u Srbiji 1990ih bile su isključene slike opsednutog Sarajeva. Jer, (sve) ono što uđe u javno polje i dobije mesto u njegovoj raspodeli čulnog, (sve) ono što se daje videti i čuti postaje potencijalni društveni agens. Politika ga stoga precizno reguliše (police), ali i dereguliše (politics).

Međutim, ovi procesi nisu uvek tako očigledni i jednosmerni, kako navedeni primeri sugerišu. Iz skorije prošlosti, ambivalentna i indikativna je pozicija tzv. “Soros-realizma”, koji se odnosi na vaninstitucionalnu umetničku scenu u tranzicijskim državama bivšeg Istočnog bloka, pa time i na alternativnu umetnost u regiji 90ih.

Polazna teza u interpretaciji je da je ova umetnička scena generalno bila kritična prema većinskoj ili barem vladajućoj politici i kulturnoj politici u Srbiji i drugim državama regije, ali je istovremeno sprovodila politike i kulturne politike neoliberalnog kapitalizma i civilnog društva, kreirane od strane internacionalnih fondacija (pre svega Sorosa i Fonda za otvoreno društvo), koje su podržavale tu scenu. Sam termin “Soros-realizam” je artikulisao estetičar i teoretičar umetnosti Miško Šuvaković.[4] Naziv i pojam je temeljno problematizujući i provokativan, jer zaključak koji sledi iz njega jeste da kritička politička pozicija vaninstitucionalne scene nije bila taktička – autohtona, mikro, provizorna i bottom-up, već strateška – fondacijski kreirana na makro planu i sprovedena top-down. Kao konsekventna posledica tako viđene političnosti te scene javlja se i (auto-)standardizacija njenog diskursa (“diskurzivna policija”). Ona se ne sprovodi brutalnim policijskim metodama, već se, prema Šuvakoviću pojavljuje kao:

meko i suptilno uniformisanje i normiranje postmodernog pluralizma i multikulturalizma kao kriterijuma prosvećenog političkog liberalizma koji treba da realizuju evropska društva na prelazu u novi vek. (Ideologija izložbe: o ideologijama Manifeste)

Naravno, pojam je naišao na negativan prijem na samoj (bivšoj) vaninstitucionalnoj sceni. Poseban problem je što on nije došao “iz suprotnog tabora”, kulturnih aparatčika tada vladajućeg režima koji je aktere te scene nazivao “stranim plaćenicima” zbog izneveravanja ideja patriotizma, koje je scena ionako videla kao kvazi-konsenzualne.[5] Termin “Soros-realizam” Šuvakovića otvara druga pitanja – pitanja strukturne neautentičnosti kritike vaninstitucionalne scene i njene strateške orijentacije, u smislu da je ta kritika bila na izvestan način “naručena” od strane Soros fondacije i težila da bude nova strategija, što je zaista i postala nakon političkih promena 2000. godine.[6]

Ali problem koji ovde imamo sa “Soros-realizmom” je, rekla bih, složeniji, i na kraju izlaganja bih otvorila još jednu perspektivu razmatranja policijskog i političkog, odnosno strateškog i taktičkog umetničkog delovanja u specifičnom društvenom kontekstu danas. Kompleksnost problema je u tome što je sama politika neoliberalizma do te mere fleksibilna i asimilativna, da na nivou kulturne politike uključuje raznovrsno mnoštvo umetničkih diskursa, tehnika, sadržaja i pozicija, koje nisu sve nastale kao njene strateške realizacije, niti su nužno prepoznate od strane autora koji ih sprovode kao kontribucije toj makro politici. Nekada su, upravo suprotno, proizašle iz mikro htenja i autohtonih taktičkih gestova kritičkih subjekata, koje kanibalistički neoliberalni politički diskurs lako vari, asimiluje, a često i podržava kao sopstvenu potvrdu. U tom smislu, dijahronijski gledano, one nisu neautentične i naručene, čak i ako postoje pojedinačni slučajevi isporučivanja narudžbina neoliberalnoj kulturno-političkoj strategiji, već se u sihnronijskoj perspektivi radi o njihovoj strukturnoj transformaciji od strane neoliberalnog diskursa. U tome je, rekla bih, i glavni argument odbijanja termina “Soros-realizam”, dok je on, istovremeno, najprecizniji instrument strukturne disekcije političnosti vaninstitucionalne scene 90ih. No to je, rekla bih, mogla da reflektuje tek nezavisna kulturno-umetnička scena 2000ih, kada su osnovne političko-ekonomske ideje neoliberalnog kapitalizma društveno ostvarene.

Aldo Milohnić u knjizi Teorije savremenog teatra i performansa treći deo knjige naziva Strateški dispozitivi: umetnost i vladavina prava.[7] Deo se bavi problematikom autonomije umetnosti u neoliberalno kapitalističkoj državi danas. Milohnić razmatra brojne primere artivističkih, kritičkih i subverzivnih umetničkih projekata i radova sa savremene slovenačke i intenacionalne scene, koji su ne potencijalno provokativni nego koji su zaista isprovocirali reakcije medija, javnog mnjenja, pa i pravosuđa. Kroz njih, Milohnić nas vodi kroz gustu mrežu »nevolja s umetnošću« koje se pojavljuju kada je postavimo u okvire pravnih sistema današnjih država. S jedne strane, on ukazuje na rastegljivost hanibalističkog neoliberalnog sistema, koji proždire svaku kritiku, koristeći cinizam kao glavnu samoodbranu, a s druge strane ukazuje na značajno smanjenje tolerancije tog društva u situacijama kada je ugrožena njegova sigurnost. Što se tiče pravnih osnova, u Sloveniji, kao i mnogim evropskim državama, umetnosti su zakonom zagarantovani funkcionalni imunitet i autonomija. Međutim, tu se nalazi i prvi paradoks: ključni ograničavajući faktor artivističkih odnosno direktnih akcija je sposobnost samog neoliberalnog sistema da asimiluje prodore realno postojećeg političkog mišljenja, čime ih pacificira i komodificira. Tolerantnost tog sistema je podložna temeljnoj političkoj kritici, jer, kako Milohnić napominje: “tolerantnost je privilegij tistega, ki ima moč, da tolerira” (ibid, str. 152). Ipak, autor nas ne ostavlja ušuškane u iluziji kako je jedini problem sa slobodom umetnosti to što je njena sloboda već-uračunata u sam sistem. U nastavku razmatranja, on uvodi drugi paradoks sa autonomijom umetnosti i ukazuje na krizne momente (npr. 11. septembar) – koji poprimaju oblik sve kontinualnijeg stanja – kad savremene države u odbrani svoje ugrožene sigurnosti, znatno smanjuju tolerantnost i počinju da ugrožavaju slobodu umetničkog izražavanja. U tim procesima dolazi do histerične reakcije vlasti, koja počinje da brka i tako udaljene pojmove kao što su umetnost i terorizam. Tako se opet vraćamo pitanju autonomije umetnosti i umetničkog imuniteta. Opor zaključak koji iz Milohnićevih razmatranja sledi je da umetnost, pa i ona veoma kritička i subverzivna, po pravilu stvara mnogo manje problema nego što bi htela, te da je autonomija umetnosti koju garantuju ustavi i druge zakonske regulative upravo dokaz njene benignosti i čak služenja neoliberalnoj državi. Međutim, čak i tako benignoj, autonomija joj je direktno zavisna od spoljašnjeg faktora – državne administracije, političara, zakonskih regulativa – koji joj je može dati i oduzeti, po potrebi.

Ova završna razmatranja “Soros-realizma” i umetnosti u aktuelnim neoliberalno kapitalističkim državama mi se čine značajna jer nas upozoravaju da i u umetničkom radu i u teoretizaciji političnosti umetnosti treba pažljivo razumeti da li je ona sprovedena kao policija ili politika, kao strategija ili taktika, u zavisnosti od u određenom trenutku aktuelnog društvenog konteksta, njegove strukture i subjekata koji ih sprovode i figuriraju na javnoj sceni. Bez ovih odrednica, političke nalepnice kao što su: levičarski i desničarski, socijalistički i kapitalistički, komunistički, demokratski, socijaldemokratski, nacionalistički, liberalni itd. vrlo malo znače – i ne mogu značiti više bez svog kontekstualnog lociranja.

[2] U Jacques Rancière, Disagreement, http://www.16beavergroup.org/mtarchive/archives/001579.php

[3] Michel de Certeau, The Practice of Everyday Life, University of California Press, Berkeley, 1984.

[4] Vid. Miško Šuvaković, “Ideologija izložbe: o ideologijama Manifeste”, Platforma SCCA, br. 3, Ljubljana, 2002, http://www.ljudmila.org/scca/platforma3/suvakovic.htm

[5] Javna tribina “Fondacijska umetnost” u okviru izložbe O normalnosti, MSU, Beograd, 02. 11. 2005.

[6] Recimo, u Srbiji, ključni akteri Sorosovog Centra za savremenu umetnost Beograd iz 90ih prešli su u Muzej savremene umetnosti na pozicije kustosa i direktora. Da stvar bude još problematičnija, jednu od svojih ključnih izložbi o alternativnoj umetnosti 90ih nazvali su O normalnosti. Blagonaklono verujem da je naziv zasnovan na ciničnoj inverziji binarnog para normalno (prva Srbija) – nenormalno (druga Srbija) u Srbiji 90ih. Ali, nažalost, on istovremeno vrši policijsku “normativizaciju” javnog diskursa umetnosti, sa pozicije Muzeja koji strateški određuje šta je normalno a šta nenormalno, te još jednom potvrđuje da je taktika CSU bila samo nužno privremeno rešenje u osvajanju strateške pozicije.

[7] Aldo Milohnić, Teorije sodobnega gledališča in performansa, Maska, Ljubljana, 2009.