collective self-education in the arts and culture…


Walking Theory, illness Belgrade and Kontrapunkt, buy Skopje

Deschooling Classroom (o^o)

a project of collective self-education in arts and culture

Summer School

6 – 12 August 2010

Igalo (Herceg Novi), adiposity Montenegro


6 August

from 21:00

Opening session

Opening talk – Ana Vujanović

Introduction of the participants – moderator: Milena Bogavac

7 August

10:00 – 13:00 and 15:00-18:00

Group Art and Activism


Calendar of Lies

lead by: Dragan Protić, ŠKART Group

The workshop „Calendar of Lies“ is conceived as a practical art-activist work on verbalization and visualization of deceptions and illusions, on personal as well as on social levels. The workshop addresses the working group Art and Activism, but is open to members of all groups.

Škart is an experimental studio for artistic, graphic and social research founded in 1990 by Dragan Protić and Đorđe Balmazović in an abandoned graphic studio at the Faculty of Architecture, University of Belgrade, where both of them gained formal education. Combining various experiences in poetry, graphic design, architecture, performance and social engagement, Škart developed a local strategy of street samizdat / samodat actions. They exhibited in Belgrade, Brussels, Berlin, Graz, Paris, New York, Vienna… and received many awards for their work. Some of their socially engaged projects include „Your Shit – Your Responsibity“,„Survival Coupons“, „Kuvarice“, the choir and orchestra Horkeškart and „Pesničenje“ – monthly poetry festival, which in less than two years became the most popular literary event in Belgrade. With their project „Klackalište“  they represent Serbia at the forthcoming Venice Biennale.

Dragan Protić, multimedia artists born in 1965, sums up his biography as follows: „Nobody. Member of Škart, a poet maybe.“

from 21:00

joint public programs of the participants

8 August


Presentation and open call for participation in the programme


within 51st Octobar Salon exhibition, Belgrade

lead by: Marta Popivoda

Presentation is open for everyone.

12:00-13:00 and 15:00-18:00

Group Cultural Policies of the Independent Scene



lead by: Ana Žuvela Bušnja

The workshop „Cultural Policies and the Independent Cultural Sector“ is concerned with the questions of the role, position and space of the independent cultural scene in relation to the existing cultural policies. The topics included in the program of the workshop are impact of the civil society on the decision-making processes in cultural politics, independent cultural sector and local cultural development, with a focus on the practices of networking in the cultural sector in the region. The workshop is conceived for the working group „Cultural Policies of the Independent Scene“ and open for participants in all groups.

Ana Žuvela is Research Fellow at the Institute for International Relations (IMO) and a coordinator of Culturelink Network, Zagreb, Croatia. Originally a pianist with a degree from the University of Central England, Ana holds an M.A. in Cultural Policy and Arts Management from the University College Dublin and is a PhD candidate at the University of Zagreb. She has a proven track record in cultural production and arts management from working in City of Dubrovnik, Dubrovnik Summer Festival and Arts for Amnesty International among others. Her research interests include cultural management and development of cultural policies and strategies, local cultural development (cities), cultural democracy and interconnections between standing cultural policies and emerging digital culture. She is involved in the scientific research project entitled “Cultural Diversity, Intercultural Communication and Digital Culture”. Ana Žuvela is the Co-Chair of the LabforCulture Steering Committee, a member of European Cultural Parliament and an Advisor for Cultural Affairs in the City of Dubrovnik. Ms. Žuvela regularly publishes scientific and expert papers and delivers lectures and presentations on cultural conferences, symposiums and events world-wide.

from 21:00

joint public programs of the participants

9 August


Group Cultural Policies of the Independent Scene



from 14:00

joint public programs of the participants


Group Art and/as Politics

workshop and discussion


Ana Vujanović

The lecture comprises an analysis of politicality of contemporary art in the context of neo-liberal capitalism. Basic theoretical references are the notions of politics/police by Jacques Ranciere and strategies/tactics by Michel de Certeau, the basic issue being the cannibalistic nature of the neo-liberal order. Concrete art examples will be observed in a subsequent discussion from the perspective of the proposed theoretical platform. The lecture is open for all DSC students.

Ana Vujanović (Belgrade, 1975) is a theorist of performing arts and culture, and an accomplished cultural worker. She holds a PhD in humanities in the field of theatre studies. Ana is a member of the editorial collective and program director of TkH (Walking Theory), and lecturer at the University of Arts in Belgrade, active in the local, regional and European contexts as a freelance theorist, writer, lecturer, editor, organizer of various cultural-artistic programs and dramaturge for contemporary performance, dance and post-dramatic theatre.

10 August

11:00-13:00 and 15:00-18:00

Group Art and/as Politics



lead by: Jasna Koteska

Alphabetarium is the name of the workshop that re-discuses twelve previously chosen phenomena: abject, avant-garde (Soviet, Yugoslav), animalism, city, infantilism, informe, miniaturization, sanitation, senses, terrorism, torture, fascism/holocaust.

ABC system is here to constitute a territory, where instead of a disciplinary sanitation (physics, literature, theology), we will think of notions (butterfly, number, toilet); instead of an effort of culture and the reserve knowledge, we will re-gain an opportunity to imagine, think, meet. When a notion is locked into the art work, it only takes a little to displace it into the politics, and it opens up other perspectives. Thinking with crutches: we have a de-sanitarization of art, but what if we transpose the de-sanitarization into politics? Miniaturization of art, and what will politics look like, if it is miniaturized? Avant-garde in art, what about the avant-garde in politics? Informe in art, what about the formless politics? Etc.

To quote Agamben: “With Descartes and the birth of modern science, the function of phantasy is assumed by the new subject of knowledge: the ego cogito (while, observe that in the technical vocabulary of medieval philosophy, cogitare referred rather to the discourse of the imagination than to the act of intelligence… While scientific experiment is indeed the construction of a sure road (of a method, a path) to knowledge, the quest, instead, is the recognition that the absence of a road (the aporia) is the only experience possible for man.” (and, woman). We will try that second road.

Jasna Koteska (Skopje, 1970) is an Associate Professor of literature, gender studies and theoretical psychoanalysis at the University “Ss. Cyril and Methodius” in Skopje. She holds MPhil in literature (Skopje, 1999), MA in gender studies (Budapest, 2000), and a PhD in women’s literature (Skopje, 2002).

She works in the fields of theoretical psychoanalysis (Freud, Lacan, Kristeva, Klein, Žižek), literary theory and gender studies, and with the variety of topics: intimacy, sanitation, trauma, etc. Her texts have been translated into English, Slovenian, Serbian, German, Hungarian, Bulgarian, Slovakian, Turkish, etc. She has served as an editor in several magazines: Identities, Shine, Literary Word, and others.

She has published the following books: Postmodern Literary Studies (2002), Macedonian Women’s Writings (2003) – first history of Macedonian female literature, Sanitary Enigma (2006) and Communist Intimacy (2008). Her book Intimist has been translated into Slovenian (2008).

from 21:00

joint public programs of the participants

11 August

11:00-13:00 and 15:00-18:00

Group Art and/as Politics



lead by: Jasna Koteska

from 21:00

joint public programs of the participants

12 August


Joint meeting: planning of the Incubator

Moderators: Ana Vujanović and Iskra Gešoska

* * *

additional information

breakfast: 08:00-09:00, lunch: 13:00-14:00, dinner: 20:00-21:00

UV radiation: before 10:00 and after 16:00 in the green zone (1,5 to 2,5) / 10:00-16:00 orange and red zone (6,5 to 8)

best beaches: Rafaelo (gravel) and Yachting (concrete), on the esplanade 5 Danica, 5 and 20min from the hotel in the direction of HN / before 10:00 and after 18:00 free entrance; and Žanjice (the best beach with gravel, concrete, cafés, restaurants, good entrance into the water, clean water, free of charge) – take a boat from the esplanade from the hotel Obala, ticket: 5eur

Raškolovano znanje – Letnja škola; Herceg Novi, viagra approved
09. 08. 2010.

Fokus ovog izlaganja je razmatranje političnosti umetnosti, see
a ne političke umetnosti. Političnost je shvaćena kao aspekt umetničkog rada, diskursa, dela ili projekta, koji se odnosi na njegovu orijentaciju, pozicioniranje i delovanje u aktuelnoj javnoj sferi društva – prema i u njegovoj strukturi, distribuciji moći, subjektima koji ga čine ili su iz njega isključeni, “raspodelama čulnog” i ideološkim diskursima. Kako je političnost dakle neizbežan aspekt bilo kog i svakog umetničkog rada, koji ne postoji drugačije nego u javnoj društvenoj sferi, iz ove perspektive se ne govori o političkoj umetnosti, kao specifičnoj umetničkoj delatnosti zainteresovanoj za politička pitanja. U interesovanje ovog izlaganja podjednako ulaze sasvim različiti umetnički radovi. Kada kažem “podjednako ulaze u interesovanja” ne znači da ih (politički) izjednačavam, već da ih sve stavljam na isti “test”. A upravo test političnosti ne ispušta iz vida da se ona veoma razlikuje od rada do rada prema tome da li je strateška ili taktička, oportuna i servilna ili kritička i transformativna, policijska ili politička, intencionalno ugrađena u umetnički rad ili pročitana tek u njegovom suočenju sa okružujućim društvenim kontekstom.

Jedan od vektora razmatranja političnosti umetnosti koji mi se čini ključnim polazi od Rancièreovog razlikovanja policije i politike.

Prvo ću se vratiti na njegovo shvatanje politike kao “raspodele čulnog” (le partage du sensible).[1] Raspodela čulnog se odnosi na konstituciju tela i figura kao društvenih subjekata, kroz regulaciju i deregulaciju, distribuciju i redistribuciju, uramljivanje i preramljivanje prostora i vremena, mesta i identiteta, onoga što se može videti i čuti u javnom polju i onoga što ne može, što je nevidljivo i nerazumljivo, marginalizovano ili isključeno iz njega. Tako shvaćena, politika nije vežba moći niti borba za moć, već oblikovanje sfere (zajedničkog) iskustva. Za Rancièrea već sama politika kao raspodela čulnog je estetska aktivnost, kao što je i umetnost, iz istog razloga, politička:

Artistic practices are “ways of doing and making” than intervene in the general distribution of ways of doing and making as well as in the relationships they maintain to modes of being and forms of visibility. (The Politics of Aesthetics, str. 13)

Za Rancièra, politika koja je uobičajeno definiše kao uređenje javne sfere i socijalnih odnosa se pre može nazvati policijom u širem i nepežorativnom smislu (police), dok je politika (politics) njegovo preuređenje, intervencija i invencija novih formi života.[2] Policija je skup procedura kojima se upravlja društvenim poljem, onim što deli i što je zajedničko društvenoj zajednici. Ona se bavi organizacijom društvenih moći i distribucijom figura koje participiraju kao subjekti u javnom polju na određenim mestima i sa određenim ulogama, kao i sistemima legitimisanja te distribucije. Ti subjekti oblikuju zajedničko iskustvo društvene zajednice – njihove slike su vidljive i kreiraju sliku društva; njihovi glasovi su čujni, i razumemo ih kao jezik/govor. Politika počinje neslaganjem, disenzusom (la mésentente) i zahtevom za jednakošću. Ona je aktivnost neprepoznatog i neuračunatog dela društva, “dela koji nema svoj deo”, kojom se uspostavljaju “prekobrojni subjekti” u društvenom polju, čije su slike bile nevidljive a glasovi nečujni ili čuti kao (životinjska) buka. Umetnost za Rancièrea može biti politička aktivnost u ovom smislu, kao potencijalni rez sa važećom društvenom raspodelom čulnog, mesto neslaganja sa njegovim konsenzualnim uređenjem i invencija čulnih formi i materijalnih struktura za pojavu novih formi života.

Ako govorim o umetnosti na lokalnoj (u Srbiji) i regionalnoj (ex-jugoslovenskoj) sceni druge polovine 20. veka i danas, iz ovog razlikovanja možemo izvesti sledeću analizu.

Prvi oblik političnosti vezan je za državne i druge makro kulturne politike (cultural policy) koje politički orijentišu dominantne kulturno-umetničke diskurse. Tu spadaju socrealizam, socijalistički umereni modernizam (socijalistički esteticizam) i internacionalizam (između Istoka i Zapada, internacionalizam “Nesvrstanih”) i, recentnije, nacionalna umetnost i kultura i tradicionalizam (s aspekta kulturne politike države, recimo Srbije), odnosno promocija “evropskih vrednosti”, civilnog društva, procesa demokrazacije i pomirenja (s aspekta kulturne politike evropskih, američkih i internacionalnih fondacija koje su aktivne u regiji: Soros, ECF, SCP, IPA itd).

Drugi oblik političnosti je vezan za kritičke i antagonističke političke gestove umetničkog rada, diskursa, dela ili projekta prema datom, dominantnom društvenom i kulturno-političkom stanju stvari. Predratne komunističke agit-prop izvedbe su uvodile na javnu scenu govor potlačene radničke klase, potpuno novog govornog subjekta koji je tražio priznavanje u tadašnjem monarhističko-kapitalističkom društvu. Radovi i akcije umetnika okupljenih oko novosadskog Teatra mladih, beogradske grupe A3 ili zagrebačke grupe/projekta Penzioner Tihomir Simčić su iritirali socijalistički milje rigidnosti, ozbiljnosti i okupiranosti velikim društvenim pitanjima diskursom ludizma, kulture mladih i mikrosloboda, karakterističnim za neoavangardni teatar i hepening kasnih 1960ih. Crni film Želimira Žilnika uvodi u javni vidokrug figuru beskućnika u socijalnoj i socijalističkoj državi (SFRJ), raskrinkavajući hipokriziju dominantnih socijalističkih diskursa društvene svesti i solidarnosti. NSK plakat za Dan mladosti 1987. godine radikalno kritikuje birokratizovani socijalistički režim poturajući – u liniji svoje taktike “preterane identifikacije” – doslovni citat nacističke ikonografije kao idejno rešenje, koje je u prvom trenutku čak i usvojeno. Predstave i performansi Dah teatra, Ister teatra i drugih alternativnih teatara u Srbiji 90ih su se suprotstavljali nacionalističkom i ksenofobnom diskursu Miloševićevog režima, nudeći alternativu u vidu diskursa humanističke, univerzalne, pa i univerzalističke, “pozorišne antropologije”; dok su drugi umetnici poput grupe Apsolutno, Ane Miljanić, Milice Tomić idr. alternativu nalazili u demokratskim vrednostima civilnog društva i jačanju individualnog subjekta.

Politička u ovom smislu nije samo umetnosti sa vaninstitucionalne ili nezavisne scene. To može biti i umetnost koja pripada tzv. institucionalnom mainstreamu, onda kada je ona antagonistička dominantnim društveno-političkim diskursima (iako ne i produkcijskim dispozitivima). Na primer, u oblasti tzv. “repertoarskog teatra” u Srbiji drama Nebeski odred Aleksandra Obrenovića i Đorđa Lebovića, drama i predstava Je li bilo Kneževe večere? Vide Ognjenović ili drame Biljane Srbljanović Beogradska trilogija, Porodične priče i Pad preraspoređuju tada aktuelne javne diskurse uvodeći u njih nove odnosno isključene političke glasove i subjekte. U navedenim primerima to su: ljudsko biće lišeno ljudskih prava i svedeno na “goli život” u Auschwitzu koje gubi sve društveno, od ideala do brige za bližnjeg; (19ovekovni) srpski političari koji fikcionalizuju “mit o Kosovu” i izmišljaju “kneževu večeru”; i demokratsko-liberalni, prozapadni i urbani glas “druge Srbije”.

Iako nisu nastale zajedno niti referirajući jedna na drugu, ovakvoj razradi politike Jacquesa Rancièrea bliska je teoretizacija praksi svakodnevnog života Michela de Certeaua.[3]

De Certeau u knjizi Praktikovanje svakodnevnog života uvodi seminalnu razliku između strategija i taktika života i življenja u savremenom društvu. Strategije pripadaju poretku društvenih institucija. Njih karakterišu određeni proizvodi (jezik, prava, običaji, komercijalni proizvodi, kultura, umetnost itd) ali i fizičko mesto/prostor i sopstvena istorija i tradicija. Tom (velikom) investicijom, one grade svoj autoritet i društvenu moć, ali istovremeno postaju nefleksibilne i inertne. Tako je cilj institucija pre svega perpetuiranje samih sebe, te one teže masovnosti proizvodnje i uniformnosti korisnika. Drugim rečima, one predviđaju određene načine življenja kroz institucionalni sistem, odnosno načine upotrebe, recimo, kulture u svakodnevnom životu pojedinaca. Kao dominantni načini upotrebe, prema de Certeauu, identifikovani su konzumacija i podređivanje. Uvodeći pojam taktike, de Certeau skreće pažnju da se radi o pogrešnoj interpretaciji, jer se institucije ne “konzumiraju” kao takve, već se “koriste” na različite načine u svakodnevnim životima pojedinaca, u zavisnosti od njihovih potreba. Taktike su tako pre svega metodologije (zatim, metode i tehnike) individualizacije i prilagođavanja institucija pojedinačnom životu. One mogu ići do izigravanja, subvertiranja i divertiranja tih institucija, ali nikad sa namerom da njima ovladaju, da ih preuzmu, da same postanu nove strategije. U toj slabosti taktika leži njihova osnovna snaga i ujedno osnovni kritički gest de Certeauove studije – ona pokazuje svakodnevni život kao aktivan proces i stalnu borbu običnog čoveka protiv institucija koje teže da ga asimiluju i podrede svom poretku.

Ako se vratim na aspekte političnosti umetnosti u Srbiji i regiji, ovim putem dolazimo do razlikovanja koje je komplementarno Rancièreovoj diferencijaciji politike. Povezujući ove dve teoretizacije, utvrdila bih sledeće.

Strategije političnosti umetnosti se kreiraju u području makro kulturnih politika, sprovode se njihovom reprodukcijom kroz pojedinačne kulturno-umetničke radove, dela i projekte, a regulišu različitim oblicima cenzure. Manifestacija prenošenja Štafete mladosti i Sletovi na stadionu JNA za Dan mladosti očigledno su sprovodili socijalističke diskurse “bratstva i jedinstva”, vere u (još bolju) budućnost, ali i neupitnu glorifikaciju “vođe”. Rani BITEF je bio ostvarenje politike neortodoksnog jugoslovenskog socijalizma i “nesvrstanih” u hladnoratovske blokove, promocijom inovacije, eksperimenta i multikulturalizma u izvođačkim umetnostima. Predstave poput Golubnjače Jovana Radulovića u režiji Dejana Mijača i Kosovske hronike Rajka Đurđevića u režiji Cisane Murisidze ili film Kosovski boj Zdravka Šotre po scenariju Ljubomira Simovića direktno su reprodukovali mitotvorski nacionalistički diskurs režima Slobodana Miloševića. Cenzura – koja otvara celo jedno novo poglavlje za koje sad nemam vremena – najkraće rečeno služi regulaciji sprovođenja kulturno-umetničkih strategija i stoga se u Ranciereovoj terminologiji s pravom može nazvati “policijskom metodom”. Svakako oblici cenzure su vrlo različiti, naročito kako se približavamo aktuelnom kontekstu i dobu postsocijalizma i tranzicije ka kapitalizmu. Srećemo je u obliku pravnih regulativa, specijalizovanih komisija, umetničke/autorske autocenzure, produkcijske cenzure do sofisticiranih i gotovo neprimetnih mikroregulativa sveta umetnosti. Jedan od cenzurisanih pojmova u regiji danas je upravo sam pojam Regije shvaćen kao kulturni prostor bivše Jugoslavije. Iako ne postoji nijedan zakon niti komisija koja zabranjuje pojam regije, on je kao politički sasvim nepodoban isključen iz strateških kulturnih politika kako država u regiji tako i internacionalnih fondacija (na njegovom mestu imamo strateške pojmove Regije – koji se menjaju tokom proteklih 15 godina u zavisnosti od aktuelnih političkih agendi: Balkan, Jugoistočna Evropa, Zapadni Balkan itd), i to isključenje regulišu stručne komisije za dodelu grantova kulturno-umetničkim projektima.

Taktike političnosti umetnosti, s druge strane, pripadaju domenu kritičkih i proaktivnih mikro pristupa i singularnih intervencija u aktuelnu podelu čulnog. Recimo, upravo malopre pomenuti pojam Regije koji uvodi nezavisna scena u ex-Jugoslaviji 2000ih predstavlja jedan od taktičkih gestova. Ovaj pojam regije, kao i retrogardna preterana identifikacija sa nacističkim diskursom i ikonografijom NSK 80ih jesu taktički ne samo jer su u otporu ponuđenim strategijama, već i jer nisu težile niti teže da postanu strategije. NSK se nikada nije zalagao za opštu “nacifikaciju” javnog diskursa u SFRJ ili kasnije u Sloveniji, već za uznemiravanje javnog diskursa uvođenjem u njega naci-glasa, kao krajnje konsekvence totalitarizma, populizma, birokratizacije i korupcije sistema koji je u međuvremenu izgubio iz vida komunističke imperative slobode, jednakosti i solidarnosti. Ako se malo vratimo u prošlost, kao umetničke taktike pomenuću neoavangardne i konceptualne body art performanse (Katalin Ladik, Marina Abramović, Tomislav Gotovac idr) koji su uveli na margine javnog diskura figuru ogoljenog individualnog tela i pitanja singularne telesne egzistencije u kontekstu samoupravnog socijalizma i njegovog diskursa bestelesnog kolektivizma. Film WR: Misterije organizma Dušana Makavejeva otvorio je pitanje seksualnosti, kao lične želje i slobode koja nije uračunata u socijalistički revolucionarni diskurs sveopšteg oslobođenja čoveka. Intuitivno prepoznavajući značaj raspodele čulnog, državni sistem je sprečio uvođenje ovog pitanja u javni diskurs, te je prikazivanje filma doslovno bilo zabranjeno narednih 16 godina. Istom logikom, iz državno kontrolisanih masmedija u Srbiji 1990ih bile su isključene slike opsednutog Sarajeva. Jer, (sve) ono što uđe u javno polje i dobije mesto u njegovoj raspodeli čulnog, (sve) ono što se daje videti i čuti postaje potencijalni društveni agens. Politika ga stoga precizno reguliše (police), ali i dereguliše (politics).

Međutim, ovi procesi nisu uvek tako očigledni i jednosmerni, kako navedeni primeri sugerišu. Iz skorije prošlosti, ambivalentna i indikativna je pozicija tzv. “Soros-realizma”, koji se odnosi na vaninstitucionalnu umetničku scenu u tranzicijskim državama bivšeg Istočnog bloka, pa time i na alternativnu umetnost u regiji 90ih.

Polazna teza u interpretaciji je da je ova umetnička scena generalno bila kritična prema većinskoj ili barem vladajućoj politici i kulturnoj politici u Srbiji i drugim državama regije, ali je istovremeno sprovodila politike i kulturne politike neoliberalnog kapitalizma i civilnog društva, kreirane od strane internacionalnih fondacija (pre svega Sorosa i Fonda za otvoreno društvo), koje su podržavale tu scenu. Sam termin “Soros-realizam” je artikulisao estetičar i teoretičar umetnosti Miško Šuvaković.[4] Naziv i pojam je temeljno problematizujući i provokativan, jer zaključak koji sledi iz njega jeste da kritička politička pozicija vaninstitucionalne scene nije bila taktička – autohtona, mikro, provizorna i bottom-up, već strateška – fondacijski kreirana na makro planu i sprovedena top-down. Kao konsekventna posledica tako viđene političnosti te scene javlja se i (auto-)standardizacija njenog diskursa (“diskurzivna policija”). Ona se ne sprovodi brutalnim policijskim metodama, već se, prema Šuvakoviću pojavljuje kao:

meko suptilno uniformisanje i normiranje postmodernog pluralizma i multikulturalizma kao kriterijuma prosvećenog političkog liberalizma koji treba da realizuju evropska društva na prelazu u novi vek. (Ideologija izložbe: o ideologijama Manifeste)

Naravno, pojam je naišao na negativan prijem na samoj (bivšoj) vaninstitucionalnoj sceni. Poseban problem je što on nije došao “iz suprotnog tabora”, kulturnih aparatčika tada vladajućeg režima koji je aktere te scene nazivao “stranim plaćenicima” zbog izneveravanja ideja patriotizma, koje je scena ionako videla kao kvazi-konsenzualne.[5] Termin “Soros-realizam” Šuvakovića otvara druga pitanja – pitanja strukturne neautentičnosti kritike vaninstitucionalne scene i njene strateške orijentacije, u smislu da je ta kritika bila na izvestan način “naručena” od strane Soros fondacije i težila da bude nova strategija, što je zaista i postala nakon političkih promena 2000. godine.[6]

Ali problem koji ovde imamo sa “Soros-realizmom” je, rekla bih, složeniji, i na kraju izlaganja bih otvorila još jednu perspektivu razmatranja policijskog i političkog, odnosno strateškog i taktičkog umetničkog delovanja u specifičnom društvenom kontekstu danas. Kompleksnost problema je u tome što je sama politika neoliberalizma do te mere fleksibilna i asimilativna, da na nivou kulturne politike uključuje raznovrsno mnoštvo umetničkih diskursa, tehnika, sadržaja i pozicija, koje nisu sve nastale kao njene strateške realizacije, niti su nužno prepoznate od strane autora koji ih sprovode kao kontribucije toj makro politici. Nekada su, upravo suprotno, proizašle iz mikro htenja i autohtonih taktičkih gestova kritičkih subjekata, koje kanibalistički neoliberalni politički diskurs lako vari, asimiluje, a često i podržava kao sopstvenu potvrdu. U tom smislu, dijahronijski gledano, one nisu neautentične i naručene, čak i ako postoje pojedinačni slučajevi isporučivanja narudžbina neoliberalnoj kulturno-političkoj strategiji, već se u sihnronijskoj perspektivi radi o njihovoj strukturnoj transformaciji od strane neoliberalnog diskursa. U tome je, rekla bih, i glavni argument odbijanja termina “Soros-realizam”, dok je on, istovremeno, najprecizniji instrument strukturne disekcije političnosti vaninstitucionalne scene 90ih. No to je, rekla bih, mogla da reflektuje tek nezavisna kulturno-umetnička scena 2000ih, kada su osnovne političko-ekonomske ideje neoliberalnog kapitalizma društveno ostvarene.

Aldo Milohnić u knjizi Teorije savremenog teatra i performansa treći deo knjige naziva Strateški dispozitivi: umetnost i vladavina prava.[7] Deo se bavi problematikom autonomije umetnosti u neoliberalno kapitalističkoj državi danas. Milohnić razmatra brojne primere artivističkih, kritičkih i subverzivnih umetničkih projekata i radova sa savremene slovenačke i intenacionalne scene, koji su ne potencijalno provokativni nego koji su zaista isprovocirali reakcije medija, javnog mnjenja, pa i pravosuđa. Kroz njih, Milohnić nas vodi kroz gustu mrežu »nevolja s umetnošću« koje se pojavljuju kada je postavimo u okvire pravnih sistema današnjih država. S jedne strane, on ukazuje na rastegljivost hanibalističkog neoliberalnog sistema, koji proždire svaku kritiku, koristeći cinizam kao glavnu samoodbranu, a s druge strane ukazuje na značajno smanjenje tolerancije tog društva u situacijama kada je ugrožena njegova sigurnost. Što se tiče pravnih osnova, u Sloveniji, kao i mnogim evropskim državama, umetnosti su zakonom zagarantovani funkcionalni imunitet i autonomija. Međutim, tu se nalazi i prvi paradoks: ključni ograničavajući faktor artivističkih odnosno direktnih akcija je sposobnost samog neoliberalnog sistema da asimiluje prodore realno postojećeg političkog mišljenja, čime ih pacificira i komodificira. Tolerantnost tog sistema je podložna temeljnoj političkoj kritici, jer, kako Milohnić napominje: “tolerantnost je privilegij tistega, ki ima moč, da tolerira” (ibid, str. 152). Ipak, autor nas ne ostavlja ušuškane u iluziji kako je jedini problem sa slobodom umetnosti to što je njena sloboda već-uračunata u sam sistem. U nastavku razmatranja, on uvodi drugi paradoks sa autonomijom umetnosti i ukazuje na krizne momente (npr. 11. septembar) – koji poprimaju oblik sve kontinualnijeg stanja – kad savremene države u odbrani svoje ugrožene sigurnosti, znatno smanjuju tolerantnost i počinju da ugrožavaju slobodu umetničkog izražavanja. U tim procesima dolazi do histerične reakcije vlasti, koja počinje da brka i tako udaljene pojmove kao što su umetnost i terorizam. Tako se opet vraćamo pitanju autonomije umetnosti i umetničkog imuniteta. Opor zaključak koji iz Milohnićevih razmatranja sledi je da umetnost, pa i ona veoma kritička i subverzivna, po pravilu stvara mnogo manje problema nego što bi htela, te da je autonomija umetnosti koju garantuju ustavi i druge zakonske regulative upravo dokaz njene benignosti i čak služenja neoliberalnoj državi. Međutim, čak i tako benignoj, autonomija joj je direktno zavisna od spoljašnjeg faktora – državne administracije, političara, zakonskih regulativa – koji joj je može dati i oduzeti, po potrebi.

Ova završna razmatranja “Soros-realizma” i umetnosti u aktuelnim neoliberalno kapitalističkim državama mi se čine značajna jer nas upozoravaju da i u umetničkom radu i u teoretizaciji političnosti umetnosti treba pažljivo razumeti da li je ona sprovedena kao policija ili politika, kao strategija ili taktika, u zavisnosti od u određenom trenutku aktuelnog društvenog konteksta, njegove strukture i subjekata koji ih sprovode i figuriraju na javnoj sceni. Bez ovih odrednica, političke nalepnice kao što su: levičarski i desničarski, socijalistički i kapitalistički, komunistički, demokratski, socijaldemokratski, nacionalistički, liberalni itd. vrlo malo znače – i ne mogu značiti više bez svog kontekstualnog lociranja.

[1] Jacques Rancière, Le Partage du sensible: esthétique et politique, La Fabrique, Pariz, 2000 / The Politics of Aesthetics: The distribution of the sensible, Continuum, London, 2004; kao i Disagreement: Politics and Philosophy, University of Minnesota Press, Minneapolis, 1999

[2] U Jacques Rancière, Disagreement,

[3] Michel de Certeau, The Practice of Everyday Life, University of California Press, Berkeley, 1984.

[4] Vid. Miško Šuvaković, “Ideologija izložbe: o ideologijama Manifeste”, Platforma SCCA, br. 3, Ljubljana, 2002,

[5] Javna tribina “Fondacijska umetnost” u okviru izložbe O normalnosti, MSU, Beograd, 02. 11. 2005.

[6] Recimo, u Srbiji, ključni akteri Sorosovog Centra za savremenu umetnost Beograd iz 90ih prešli su u Muzej savremene umetnosti na pozicije kustosa i direktora. Da stvar bude još problematičnija, jednu od svojih ključnih izložbi o alternativnoj umetnosti 90ih nazvali su O normalnosti. Blagonaklono verujem da je naziv zasnovan na ciničnoj inverziji binarnog para normalno (prva Srbija) – nenormalno (druga Srbija) u Srbiji 90ih. Ali, nažalost, on istovremeno vrši policijsku “normativizaciju” javnog diskursa umetnosti, sa pozicije Muzeja koji strateški određuje šta je normalno a šta nenormalno, te još jednom potvrđuje da je taktika CSU bila samo nužno privremeno rešenje u osvajanju strateške pozicije.

[7] Aldo Milohnić, Teorije sodobnega gledališča in performansa, Maska, Ljubljana, 2009.

Sharp Thoughts :: THE IGNORANT SCHOOLMASTER :: Ana Vujanovic vs. Dmitry Vilensky

Sharp Thoughts :: THE IGNORANT SCHOOLMASTER part 1 :: Ana Vujanovic vs. Dmitry Vilensky from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Sharp Thoughts :: THE IGNORANT SCHOOLMASTER part 2 :: Ana Vujanovic vs. Dmitry Vilensky from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Sharp Thoughts :: THE IGNORANT SCHOOLMASTER part 3 :: Ana Vujanovic vs. Dmitry Vilensky from TkH [Teorija koja Hoda] on Vimeo.

Meeting and discussion with Jacques Rancière in Belgrade :: documentation

On occasion of the publication of his 2 books [The Ignorant Schoolmaster, visit web Poetics of Knowledge] Jacques Rancière visited Serbia, online Croatia and Slovenia from March 29 to April 04, 2010. In Belgrade, Zagreb, Rijeka and Ljubljana Rancière held 3 lectures and several discussions.

Participants of the Deschooling Classroom project had opportunity to meet and discuss with the famous French philosopher about his lecture in Belgrade, and also about his critical ideas from the  book The Ignorant Schoolmaster, which is one of the tree most important references for this project.

Here you can find an audio documentation of the Rancière’s discussion with the Deschooling Classroom participants:

Here you can find an audio documentation of the Rancière’s Belgrade lecture The Method of Equality: Politics and Poetics:

For more info about the philosopher, his books and the events in Belgrade, Zagreb, Rijeka and Ljubljana, visit:



Sreda 14. april, cialis cetvrtak 15. april, ailment
petak 16. april

Hol Rex-a, for sale od 14-18h


Tokom sledece nedelje, u kafeu u holu Rex-a, svi zainteresovani moci ce neformalno da diskutuju o beogradskom gostovanju i nastupima francuskog filozofa Zaka Ransijera. Snimak njegovog predavanja odrzanog u NU Bozidar Adzija moze se odslusati na sajtu Ljubaznoscu Edicije Jugoslavija, posetiocima ce na raspolaganju biti jedan broj kataloga sa insertima iz Ransijerovih tekstova na kojima je bilo zasnovano i njegovo predavanje a bice moguce kupiti i upravo objavljene knjizice Edicije Jugoslavija sa tekstovima “Poetika znanja” i “Emancipovani gledalac”. Ove diskusije se na zahtev posetilaca mogu snimati i objaviti na sajtu Govornih programa (koji je u pripremi).

(nekoliko neformalno izrecenih i zabelezenih komentara nakon predavanja Zaka Ransijera u NU Bozidar Adzija i nastupa Lize Penkove u JDPu)


-          On se nije drzao svojih sopstvenih teorija u ovom predavanju!

-          Kako to mislis?

-          Pa lepo, ovo nije bila prilika za emancipaciju gledalaca.

-          A ko je rekao da ce to biti ta prilika?

-          Pa zasto da ne??

-          Pa cekaj, vi ste to predavanje ocekivali kao neki proizvod, promociju proizvoda, sta li??


-          Lizin tekst i igra su u suprotnosti sa Ransijerovim postulatima

-          Otkud znas?

-          Pa ona dolazi iz vrlo konzervativne skole i to sto je pokazala u plesackom smislu je takodje konzervativno.

-          Po cemu?

-          Pa ti njeni pokreti i to…

-          Ali, zar nije njeno izlaganje imalo sasvim jednu drugu poetiku od tih pokreta??


-          Gostovanje nije bas najbolje organizovano…

-          A da li tzv. dobra organizacija u klasicnom smislu, ide uz gostovanje autora koji donekle insistira na neklasicnim oblicima prezentacija i reprezentacija?

-          Bolje da je isao prevod, francuski naglasak u engleskom jeziku je tezak a i malo iritantan…

-          Naravno da nije bolje, intelektualna publika ocekivala je laki transfer a dobila je tek ponudu za prevod ponudjenog materijala…

Formats of Work in Collective Self-education :: Ana Vujanović

related concepts and terms: research, dermatologist art practice as research, experiment, de-institutionalization, deschooling, self-organization, methodology, open source

Current cultural-artistic initiatives and conditions of work at the independents scenes today require new formats of education, learning, knowledge production and sharing, that go beyond models established in official educational institutions. As the scenes grow, the formats become more articulated and organized, thus emphasizing the importance of the process of self-organized learning in collective instead of gained amount of knowledge as the result of this process. Besides, the articulation of the formats render their methodologies available for sharing, further applying and/or improving by others. It also prevents us from over-enthusiastic understanding them.

Among characteristic organized formats of work in collective self-education, one can find: workshop, laboratory, working group or workgroup, and reading group.

Workshop and laboratory, as we know them in contemporary art and culture, are similar formats, sometimes considered variants. Moreover their etymology is the same – both are about “work” or “labor”. However, they are not the same nor at practical neither on conceptual level.[1]

Workshop is the most often about skills or similar particular (piece of) knowledge. It is realized as organized passing on of certain technique, specific knowledge, skill, experience, or method. Workshop is led by a workshop leader (up to 3) who already has or knows that technique, skill etc, and includes several participants who are interested in it. In collective self-education, a group gathered around common interest or aim is the one who invites certain workshop leader according to its concrete need. Workshop is framed in time, and it usually lasts from one day to one week. Laboratory is meant as wider and less organized infrastructure for artificial providing optimal conditions for experiments, discussions, and creative processes of a group of collaborators. An educational laboratory shouldn’t be led; it rather gathers horizontally collaborators in a cultural-artistic process in order to put certain subjects in question, to test methods, or to try new solutions and ideas. Therefore, there is usually a moderator or facilitator – instead of leader – of the laboratory. Laboratory can be realized without predetermined duration, as an open process, but because of economic reasons it is actually a rare case and it usually appears as a problem-solving format.

Speaking conceptually, although work is starting point for both workshop and laboratory, it is treated differently. Work-shop (in previous periods connected with crafts) is about “selling and buying” knowledge that can be integrated in future work of the participants. On the other hand, laboratory (from lat. laborare > laboratorium “a place for labor or work”) is about improving the work through extending knowledge about it, inventing it, questioning it, or destabilizing its premises by putting it into an experimental situation.[2]

Working group in the addressed field is a community gathered around common educational aim: particular task, research project, problematics, topics… It is temporary format motivated just by the aim, and after it is completed working group disintegrates. Number of members, their roles, as well as duration and organization of a working group depend on the very members and type of the aim. In the situation of collective self-education this format implies a “post-pedagogical” shifting the roles of those who know and those who are taught, those who ask questions and those who give answers. In that way each member of the group can learn from the others and learn them, orient the work of the group and follow the stream proposed by someone else. Because of the complexity caused by multi-directional “togetherness” of educational process and one predetermined aim on the other hand, working group requires precise organizational structure and decision-making process. Otherwise it can easily transforms in standard hierarchical educational or research situation.[3]

Reading group is also a temporary educational community, but whose work is intellectually orientated and focused on studying certain literature. It is usually not motivated by a particular task or aim, but by common field of interest and will to research on it by reading, discussing and thinking in a collective situation (but without a request for togetherness). Typical form of work within reading group is “seminar”. It is practiced also in official high education, when a group of students self-organize themselves in order to read together certain book or author. This kind of work concentrated around written material implies Rancierean horizontal educational situation, where “the book” is material artifact that engages directly all present intelligences in equally valuable understanding and interpreting it.[4] From the process of work within a reading group who benefits the most are the individual participants, who can work separately from each other and whose collaboration within the group don’t necessarily requires solidarity or common vision of cultural or artistic practice. However, it can be a starting point for certain group work or action in future.

[1] See more about art practice as research, laboratory and experiment in contemporary art in Ana Vujanovic: entries “Reasearch, Laboratory/Experiment”, and “Open Work”, Performance Research: Lexicon, vol. 11/ no. 3, Routledge, London, 2007.

[2] See more about popularity of research and labs in contemporary performing arts in Mårten Spångberg: “Overwhelming, The Doing of Research” (manuscript), 2006.

[3] See more in Oxana Timofeeva, “From the ‘Inoperative Community’ to the ‘Workgroup’”, at, May 17, 2009 / “Od ‘neoperativne zajednice’ do ‘radne grupe’”, TkH, no. 13, Belgrade, 2007.

[4] More precisely it is the situation of professor Jacotot; see: Jacques Ranciere, The Ignorant Schoolmaster: Five Lessons in Intellectual Emancipation, Stanford: Stanford University Press, 1991.

Education and Self-learning :: Bojan Djordjev

Recently, surgery many critical educational as well as artistic-educational projects are about finding a more appropriate term to replace education. That is why education in the title is crossed out – as an appeal for a new, alternative term.

Etymologically speaking, the word education is derived from the Latin educare meaning “to raise”, “to bring up”, “to train”, “to rear”, via “educatio/nis”, bringing up, raising. Lately, there has been a return to an alternative assertion that education derives from a different verb: educere, meaning “to lead out” or “to lead forth” (Wikipedia). This other version of etymology implies to lead out of something to something else, from one state to another. Like leading out of darkness. I would also emphasize that this meaning implies that someone is leading someone else – in the case of education (i.e. in traditional western system of education) a teacher who leads a student out of darkness of ignorance, lack of knowledge – to the state of possession of knowledge. This notion of someone instructing someone else – the master of knowledge instructing the one with less or no knowledge, is the reason why the alternatives to traditional notions of education distinguish themselves also by adding prefix self to the term, as an immediate, most visible distinction. So the first thing to be done is to avoid the authoritarian position of the teacher as the only proprietor of ‘knowledge’, or as Jacques Rancière puts it:

The pedagogical myth [that of instruction being the art of explication] divides the world into two. More precisely, it divides intelligence in two. It says that there is an inferior intelligence and a superior one. The former registers perceptions by chance, retains them, interprets and repeats them empirically, within the closed circle of habit and need. This is the intelligence of the young child and the common man. The superior intelligence knows things by reason, proceeds by method, from the simple to the complex, from the part to the whole.[1]

The s-o-s project technique of self-education is based on the Rancière’s theorization of the example of ‘ignorant schoolmaster’ Joseph Jacotot, and Gregory Ulmer’s concept of post(e)-pedagogy. Utilising these concepts in self-learning should in fact, cross out the ‘other’, the lecturer from education’s etymology. The s-o-s project in that sense, relies on the book(s, texts) as the source on the one, and on free discussion between equals that re-signifies each other’s experiences, on the other hand.

[1] Jacques Rancière (1991), The Ignorant Schoolmaster: Five Lessons in Intellectual Emancipation, Stanford Cal: Stanford University Press, p. 7


Deschooling Classroom [Self-education in the arts and culture] is a project that addresses the contemporary independent cultural scenes in the region, melanoma researching and offering an alternative to the hierarchical models of education in the art and culture. Methodologically, the project moves away from the concepts of individual authorship and expertise, and advocates open collective educational structures where self-organised communities facilitate horizontal production, exchange and distribution of knowledge.

The project is organised by TkH (Walking Theory) platform for performing arts theory and practice from Belgrade ( in partnership with Kontrapunkt, from Skopje (

Its specific objectives are:

  • to raise the awareness of potentialities of self-education, and to develop methodologies for alternative education in contemporary art and culture;
  • to offer studying new and hybrid fields of contemporary culture and art and to help sharing the critical knowledge among art and cultural practitioners;
  • to stimulate collaboration among those who aim to intervene in the existing cultural system;
  • to challenge the conceptual and infra-structural set-up of cultural institutions; and
  • to create new supporting infrastructures for the independent cultural scenes.

The project builds upon international trends of alternative educational culture that appeared in late 20th century in the context of post-Fordist capitalist societies. The wide ranging initiatives try to critically reflect the mainstream education and to find various alternatives, more appropriate to the new social conditions and increased importance of the service industry. Our project is concentrated on independent cultural scenes in the age of transition in the Balkans, where self-organisation and self-education are necessary for the actors to act critically and to be socially relevant and engaged. Its theoretical background is contemporary critical theory, and some of the main references are: Jacques Rancier’s reflections from Ignorant Schoolmaster, Jean-Luc Nancy’s theses on collaboration and belonging, and Ivan Illich’s radical thoughts from Deschooling Society.

Programme of the project runs through two “vectors”:

  1. Content – the programme is orientated toward critical, inter-disciplinary, hybrid knowledge in the field of contemporary art and culture; wherein possible topics include: Curatorial practices in visual and non-visual arts, Interdisciplinary dramaturgy; Free software and digital technology; Inter-medial artistic production, etc;
  2. Methodology – various forms of research and learning about skills and principles of self-organisation and self-education will be organised, e.g. workshops about facilitation, practical advices for running an NGO, discussions about models of decision making processes and about non-hierarchical group work, etc.

In terms of activities, the project is organised in two cycles through which each “generation” will go through the process of collective self-education. Each generation consists of 3-4 working groups gathered around common themes in the above mentioned fields. All the groups have regional character and include 6-8 members from both Belgrade and Skopje. They will participate in following programmes:

  • Open Week is 3-day event, consisting of workshops, lectures and presentations, whose aim is to attract attention and raise awareness about self-education – therefore these will be open to the general public. The open weeks will be organised in Belgrade in 2009 and in Skopje in 2010, and they are departing points for each generation.
  • Incubator comprises a long-term (6 months) collaborative work of the working groups. Their curricula will be designed by the participants, and include a continual self-educational process of the groups in Belgrade and Skopje via video link, and programmes facilitated by invited guest lecturers every month.
  • Summer School is intense one-week educational event, held once per cycle/year. It is created by the participants of all groups from one generation, for themselves and also for the others interested in the topics, especially those from the region. The summer schools will be organised in Ohrid in 2009 and in 2010 probably in Montenegro (will be decided afterwards).
  • Timeshare Campus is accommodation/work structure that facilitates the collaboration between the participants during the time of preparing collective cultural productions with which each cycle is finalised. Two apartments in Skopje and Belgrade will be rented and made available to the groups in the period of two months. The collaborative products can be e.g. video, fanzine, installation, web site, etc. They will be publicly presented in the region afterwards.
  • The project will end with the production of a Toolbox. It includes a Handbook on self-education, written by the participants, organisers, and guests/lecturers. Also, we will make a documentary film, which presents the project and its potential for application in other contexts. The Toolbox will be publicly presented locally and regionally, aiming to obtain visibility and to impact other regional scenes.

I.e. the context of dominancy of immaterial labour, so called “cognitive capitalism”. See more in: Paolo Virno, Grammar of the Multitude; For an Analysis of Contemporary Forms of Life (2004), New York: Semiotext(e).

Jacques Ranciere: The Ignorant Schoolmaster: Five Lessons in Intellectual Emancipation (1991), Stanford: Stanford University Press.

Illich, Deschooling Society (1971), London: Marion Boyars, available at

Tag Cloud